Bosnië kan nog lang niet buiten internationale steun

Een jaar na 'Dayton' zwijgen de kanonnen in Bosnië nog steeds. Het kan echter nog jaren duren voor de vrede blijvend is hersteld, stelt Dick Zandee....

HET EINDE van het eerste vredesjaar in Bosnië-Herzegovina is nabij. Het vredesproces, begonnen met de ondertekening van het Dayton-akkoord in december 1995, heeft onmiskenbaar geleid tot verbetering van de situatie. Veiligheid is de grootste winst van een jaar vrede. De strijdkrachten van de partijen zijn gescheiden, de wapens liggen opgeslagen, en langs de lijn tussen beide 'entiteiten' - de moslim-Kroatische Federatie en de Bosnisch-Servische Republiek - bestaat een gedemilitariseerde scheidingszone.

Zonder de IFOR-troepenmacht was dit niet bereikt. Vroeger of later hadden de partijen weer de wapens gegrepen en beschietingen van steden als Sarajevo zouden nog immer het nieuws beheersen.

Na een moeizame start is ook op civiel gebied de uitvoering van Dayton op gang gekomen, onder leiding van de Hoge Vertegenwoordiger Carl Bildt. Fondsen zijn beschikbaar gesteld, en wegen, bruggen en spoorlijnen zijn hersteld. De distributie van water, gas en elektriciteit is verbeterd. Scholen en ziekenhuizen zijn heropend.

Het toezicht van de VN-politiemacht op de lokale politie is verbeterd, een essentiële factor voor herstel van orde en gezag. Onder toezicht van de OVSE zijn in september verkiezingen gehouden zonder incidenten en de nieuw gekozen lichamen hebben met horten en stoten hun werk aangevat. Samenwerking tussen de voormalige vijanden vindt nu op het hoogste niveau plaats, hoe moeizaam het presidentiële trio Izetbegovic, Zubak en Krajisnik ook opereert.

De vrede heeft bijgedragen aan toegenomen stabiliteit in geheel voormalig Joegoslavië, in het bijzonder in Kroatië. Het succes van het VN-overgangsbestuur in Oost-Slavonië, de normalisatie van de betrekkingen met Belgrado en het economisch herstel zijn mede mogelijk door de verbeterde situatie in het buurland. Elders op de Balkan zijn de onderlinge verhoudingen evenzeer stabieler geworden.

Zeker, de vrede in Bosnië vormt geen garantie tegen eruptie van andere conflicten, maar heeft wel het risico daarvan gereduceerd.

Cynisch genoeg zorgt Bosnië voor versnelde aanpassing van de veiligheidsstructuur in geheel Europa. Het Partnership for Peace-programma is in de praktijk ingehaald door deelname aan IFOR van veertien Partner-landen. De Russische participatie toont aan dat zinvolle samenwerking tussen Rusland en de NAVO mogelijk is, en heeft een bescheiden steentje bijgedragen aan de enigszins verbeterde verhoudingen.

Bosnië is ook een katalysator voor verdere aanpassing van de NAVO zelf aan de nieuwe veiligheidssituatie. De stapsgewijze terugkeer van Frankrijk in de militaire organisatie, de hervorming van de verouderde commandostructuur, verbeterde besluitvormingsprocedures en meer praktische dan theoretische samenwerkingsverbanden met andere organisaties vormen het resultaat.

Bovenal heeft de IFOR-operatie aangetoond dat directe betrokkenheid en deelname van de Verenigde Staten essentieel blijft voor veiligheid in Bosnië en in heel Europa.

Maar de vrede is nog niet verzekerd. Vertrek van de internationale organisaties, in het bijzonder van de multinationale troepenmacht, zou spoedig leiden tot de ineenstorting van het vredesproces. De verhoudingen tussen de partijen zijn nog te fragiel, de krachten van het extreem-nationalisme te sterk, en het wantrouwen tussen de bevolkingsgroepen te groot.

De veiligheid op militair gebied heeft geen spiegelbeeld op civiel gebied. Vrijheid van beweging bestaat voor de bevolking alleen op papier. Van de in totaal van meer dan 2 miljoen vluchtelingen zijn er minder dan 50 duizend teruggekeerd, en 200 duizend intern-ontheemden hebben een nieuwe vestigingsplaats gekozen binnen hun entiteit.

Slechts enkelen zijn teruggekeerd naar plaatsen aan de andere kant van de entiteiten-lijn. Angst en achterdocht bij de bevolking vormen niet de enige oorzaak. De politieke leiding aan beide zijden draagt zelf bij aan de trage voortgang. De Republika Srpska blokkeert de terugkeer van vluchtelingen naar dit gebied; de Federatie doet hetzelfde, of voert provocerende terugkeeracties uit in uiterst gevoelige gebieden.

Wanneer de houding van de leiding niet verandert, is er weinig hoop op afname van angstgevoelens. Ook de gebrekkige voortgang wat betreft de arrestatie en berechting van oorlogsmisdadigers draagt bij aan blijvende haat en nijd.

De internationale gemeenschap zal via talloze organisaties, onder versterkte coördinatie van de Hoge Vertegenwoordiger, voor een 'consolidatie-periode' van twee jaar nauw betrokken blijven bij de uitvoering van de civiele aspecten van het vredesproces. IFOR krijgt als opvolger de Stabilization Force (SFOR), met een missieduur van achttien maanden. Getalsmatig zal SFOR minder omvangrijk zijn dan IFOR, maar ze zal de vrede kunnen verzekeren en selectieve steun leveren aan de voortgezette uitvoering van het civiele deel van het Dayton-akkoord.

De consolidatie-strategie verhoogt de druk op de partijen om zelf meer verantwoordelijkheid te dragen voor de uitvoering van het vredesakkoord, wat geleidelijke vermindering van de internationale inspanning mogelijk moet maken. Het is echter twijfelachtig of dit kan binnen de gestelde termijn. Materiële schade kan worden hersteld, maar heling van de psychische schade vergt wellicht een generatie.

Voor essentiële onderdelen van het vredesproces - zoals de terugkeer van vluchtelingen, de opbouw van gemeenschappelijke instituten, van een rechtsstaat en van een markteconomie - is een periode van twee jaar te kort. Blijvende betrokkenheid bij de vredesopbouw in Bosnië is daarom vereist, al kan deze op termijn hopelijk veranderen wanneer het Daytonproces zich voortzet in goede richting.

D.H. Zandee is secretaris van de Atlantische Commissie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden