Bos was bereid af te treden als minister om ING

Wouter Bos was afgetreden als minister van Financiën als hij begin februari 2009 van de Tweede Kamer geen steun had gekregen voor zijn tweede reddingspakket voor bankverzekeraar ING. Dat maakte hij vandaag duidelijk bij de parlementaire enquêtecommissie, waar hij werd verhoord.

Oud-minister Bos voor de parlementaire enquêtecommissie De Wit. Beeld anp

'Ik had niet kunnen blijven functioneren als het niet was doorgegaan. Als ik een deal sluit met ING en de hele markt zich daar op richt en de Tweede Kamer oordeelt dan dat het een slechte deal was, dan ben ik elk gezag kwijt om te onderhandelen met financiële instellingen en vergroot ik de instabiliteit en onrust op de markt. Dan ben ik weg.', zei Bos.

Zijn aftreden had volgens hem niet per se tot een kabinetscrisis hoeven leiden. 'Hoe dat was gegaan weet ik niet.'

Vandaag was het eerste van in totaal twee verhoren van Bos door de commissie, woensdag wordt de oud-minister van Financiën nog eens verhoord. Hieronder een verslag van minuut tot minuut van het eerste verhoord.

17.05 uur
Tot zover het verhoor van oud-minister van Financiën Wouter Bos door de parlementaire enquêtecommissie De Wit. Woensdag wordt hij een tweede keer verhoord.

Bedankt voor het lezen van dit liveblog.

17.04 uur
Daarnaast fungeerde de nationalisatiewet voor ING als drukmiddel, zegt Bos. 'Misschien zijn onderhandelingspartners dan iets eerder geneigd naar andere oplossingen te zoeken.'

17.00 uur
Bos was en is tegenstander van nationalisatie van een bank. 'Want je weet niet wat je je als overheid dan op de hals haalt', zegt hij. Toch nationaliseerde hij ABN Amro. Dat was makkelijker, zegt Bos, omdat er alleen een transactie nodig was met het moederbedrijf van ABN. Bij een beursgenoteerde onderneming als ING ligt dat volgens Bos anders.

Wel hield Bos een nationalisatiewet voor ING 'in de greedschapskist', voor het geval het nodig was. 'Maar je zou er niet aan moeten denken dat we die nodig hadden gehad.'

16.57 uur
De deal met ING over het hypotheekprobleem in 2009 was rond. De Kamer had een zogenoemd parlementair voorbehoud kunnen maken, maar dan zou Bos opgestapt zijn, zei hij.

16.56 uur
Commissielid Grashoff wil weten hoe de de deal met ING over een oplossing voor het hypotheekprobleem van de bank aan de Kamer werd voorgelegd.

16.51 uur
Korte sanitaire stop, het verhoor gaat nu verder.

16.44 uur
Zijn er, wil commissielid Grashoff weten, wel eens harde woorden gevallen over de blokkade van DNB van de plannen van het ministerie voor de waardering van de ING-probleemhypotheken? 'Dat gebeurt in de beste huwelijken', zegt Bos. 'Maar ik wil niet achteraf weglopen bij een besluit dat ik destijds heb verdedigd.' Bos zegt dat hij niet op het verkeerde been is gezegd door DNB over de waarde van de hypotheekportefeuille van ING vol probleemhypotheken.

16.38 uur
Toen de Nederlandse staat een garantie af gaf voor de probleemhypotheken van de ING, greep de Europese Commisie in. De garantie werd aangemerkt als staatssteun. Bos was daar niet in alle opzichten blij mee, zegt hij. Vooral omdat de Commissie geen onafhankelijke waardering bepaalde voor het pakket probleemhypotheken.

16.34 uur De overheid, zegt Bos, was dichtbij een punt dat er meer geld in ING gestoken zou worden dan dat ING waard was. 'Terwijl we er niets over te zeggen hadden. Dat vond ik onverkoopbaar.'

'Dan heb je geen verhaal voor de belastingbetaler als je niet ook eigenaar ben.'

16.31 uur
Bos vond DNB tegenover zich bij zijn plannen voor beoordeling van de probleemhypotheken van ING, zegt hij. 'Maar ik wil niets afdoen aan de verdediging van het besluit dat we toen genomen hebben.'

16.27 uur
Bos wilde aanvankelijk de probleemhypotheekportefeuille laag waarderen, met verliesneming van ING. Dat zou, volgens Bos, 'desatreuze gevolgen' hebben voor de marktpositie van ING. De Nederlandsche Bank stak daar een stokje voor. Bos vond dat 'nadelig' en 'irritant', maar Bos zegt dat DNB een eigen verantwoordelijk had voor de financiële stabiliteit, en dat vanuit het besluit vanuit die verantwoordelijkheid begrijpelijk opereerde.

16.25 uur
Voor Bos was het al een 'enorm risico' om de Kamer vertrouwelijk te informeren over noodmaatregelen voor ING. Omdat niet bekend was wat er zou gebeuren als partijen het niet eens werden, bijvoorbeeld.

16.20 uur
De bedoeling was om de Kamer volledig te informeren over alle plannen voor ING, en de problemen van de bank. Maar door technische problemen hing Bos uiteindelijk met alleen Rita Verdonk aan de telefoon. 'Hoewel je dan natuurlijk wel meteen het belangrijkste Kamerlid te pakken hebt', zegt Bos.

16.18 uur Even samenvattend: al ongeveer een uur is de centrale vraag of Bos als minister de Kamer had moeten informeren over de staat van de zogenoemde Alt-A-probleemhypotheken van ING. Bos vindt van niet, omdat er nog geen concrete oplossing was voor een probleem waarvan de volledige omvang nog niet helemaal bekend was. De commissie houdt Bos keer op keer voor dat hij de Kamer wél had kunnen informeren, en is benieuwd naar de reden dat Bos het niet eerder deed - al dan niet in vertrouwen.

16.14 uur
In het Kamerdebat na de eerste kapitaalinjectie voor ING destijds zei Bos niet te verwachten dat er nog lijken uit de kast van ING zouden komen. Dat bleek later wel. Maar Bos vindt ook nu dat de Kamer niet in vertrouwen had moeten worden geïnformeerd over de hypotheekproblemen van de bank. 'Want wat moet de Kamer dan met die informatie?'

16.11 uur
Na de eerste hulp door de staat van ING, kwam de bank terug met de vraag om meer hulp. Maar de bank had, in de woorden van Grashoff, zijn huiswerk niet gedaan, Bos en zijn ministerie hadden nauwelijks inzicht in de Alt-A-rommelhypotheken van de bank in de Verenigde Staten. Verbaasde Bos dat? 'Mij verbaasde in die tijd niets meer.'

Bos weet niet waarom DNB of ING het pakket probleemhypotheken niet grondig had geanalyseerd. 'Ik denk dat we grondig aan tijd hadden gewonnen als dat op 4 december [toen ING weer bij het ministerie aanklopte] wel was gebeurd.'

16.09 uur
'Ik vond het vervelend om ING een tweede keer te helpen', zegt Bos, 'ik wilde er wel zeker van zijn dat het de laatste keer was.'

16.06 uur
Na de 'oplossing' voor de problemen van ING kwam de bank zes weken later weer terug met de volgende hulpvraag aan het Ministerie van Financiën, houdt Grashoff Bos voor. Topambtenaar Gerritse van het ministerie noemde het opdreden rond ING 'nerveus'. Of Bos het daarmee eens is?

De oud-minister zegt het verhoor van zijn voormalige secondant niet gezien te hebben.

16.04 uur
Rik Grashoff (GroenLinks) is nu aan de beurt om Bos vragen te stellen.

16.01 uur
Koser Kaya: 'U kwam dus met een oplossing waarvan u niet wist of het zou werken.' Bos: 'Dat gold voor elk besluit.'

15.59 uur
Wij konden niet met zekerheid zeggen hoe de markt zou reageren op de kapitaalinjectie voor ING, zegt Bos. 'Dat kon niemand.'

15.54 uur
Bos zegt dat hij pas informatie publiek maakt op het moment dat er een overeenstemming is. Toen ING, DNB en het ministerie het eens waren, kon en wilde Bos dat pas doen.

15.51 uur
Commissielid Koser Kaya blijft er maar op hameren: waarom heeft Bos de Tweede Kamer niet ingelicht over de mogelijke oplossingen voor het probleem van de rommelhypotheken van ING.

Bos: 'Dat is niet logisch. Dat hoeft niet. En als er naar gevraagd werd, zijn we altijd transparant geweest.'

15.49 uur
Ik weet niet hoe we gehandeld zouden hebben als we in bijvoorbeeld oktober al wisten van de Alt A-problemen bij ING, zegt Bos.

15.47 uur
Destijds werd op het Ministerie van Financiën natuurlijk wel gesproken over oplossingen voor de Alt-A-portefeuille van rommelhypotheken van ING. Koser Kaya wil weten waarom die mogelijke oplossingen niet in de brief aan de Kamer van Bos stonden. In die brief werd wel gesproken van de kapitaalinjectie in ING.

Bos: 'Je vertelt de Kamer wat je van plan bent, niet van je níet gaat doen.'

15.43 uur
Nu over de Kamerbrief van Bos over de kabitaalinjectie in ING. In die brief, zegt commissielid Koser Kaya, komt het probleem van de Alt-A-hypotheken niet voor.

Dat heeft te maken met wat je in zo'n brief zet, zegt Bos. 'Je meldt wat je wel gaat doen, niet wat je niet gaat doen.' Destijds wilde Bos niet iets doen aan de hypotheekportefeuille van ING, omdat hij niet wist dat het zo'n probleem zou vormen voor de bank.

15.37 uur Gesteggel over of de rommelhypotheekportefeuille nu wel of niet door het ministerie van Financiën zijn aangemerkt als hét kernprobleem. Eén kernprobleem, zegt Bos. Naast het kapitaaltekort van ING.

15.35 uur
Koser Kaya wil weten waarom Bos er bij ING en De Nederlandsche Bank niet op heeft aangedrongen om volledig inzicht te krijgen in de problemen bij ING.

Bos antwoordt dat een kapitaalinjectie van 10 miljard en aanscherping van de boekhoudregels destijds voldoende bleken. Bovendien, zegt Bos nogmaals, was hem niet bekend dat de hypotheekportefeuille zo'n groot probleem vormde voor de bank.

15.31 uur
De vraag is nu of het Alt-A-probleem (de rommelhypotheken van ING) nu het belangrijkste probleem was van de bank in 2008. Bos zegt dat in al zijn communicatie met De Nederlandsche Bank altijd is gesproken over twee problemen: de Alt A-hypotheken en het kapitaaltekort van de bank.

15.28 uur
Bos vindt dat ook de raad van commissarissen van ING tekortschoot in het toezicht op de bank.

15.26 uur
Nog een keer: Tilmant stapte vrijwillig op als ING-topman, benadrukt Bos. 'Maar hij wist dat hij op mijn instemming kon rekenen.'

Ook zegt Bos dat DNB-president Wellink wist dat Bos het als een van de voorwaarden voor steun aan ING zag dat er veranderingen zouden plaatsvinden aan de top van de bank.

15.25 uur
Door de commissie wordt vooral gevraagd naar de rol van De Nederlandsche Bank, zegt Bos, maar de eerste en belangrijkste verantwoordelijke toezichthouder is de eigen raad van commissarissen van banken, vindt hij.

15.23 uur
De reden dat Tilmant, destijds topman van ING opstapte, was dat hij het zelf waarschijnlijk niet geloofwaardig vond langer te blijven, zegt Bos.

15.20 uur
Er heerste een algemene sfeer van malaise, zei Bos, maar het was niet bekend dat dat ook voor ING gold. Toen de koersen hard onderuit gingen, ging er 'wel een bel rinkelen'. Dat er specifiek bij ING een probleem was, was bij Bos destijds niet bekend, zegt Bos.

Over de Alt-A-portefeuille, de Amerikaanse portefeuille van rommelhypotheken van ING, wist Bos niets. 'Ik kende het woord niet eens.'

15.14 uur
Bos zegt in antwoord op vragen van commissielid Koser Kaya dat het een verrassing was dat ING meldde problemen te hebben, in oktober 2008. Rond 7 of 8 oktober werd bij Bos bekend dat er problemen waren bij de bank, of werd in elk geval overlegd over de problemen door De Nederlandsche Bank, ING en het Ministerie van Financiën.

15.13 uur
Het verhoor van oud-minister van Financiën Wouter Bos gaat verder.

14.58 uur
Het verhoor wordt nu voor 15 minuten geschorst. Bos merkt op: 'Ik hoop dat ik voor het Sinterklaasfeest vanavond niet meer onder ede sta, want ik moet vanavond toch echt gaan melden dat Sinterklaas bestaat.'

14.52 uur
Volgens de commissie was de aankondiging van de garantieregeling niet heel urgent, want het duurde behoorlijk lang voor Leaseplan als eerste aanklopte.

Niet zo snel, zegt Bos. 'Het aankondigen van de maatregelen had ook al een effect.' Maar ook hij was verbaasd dat Leaseplan als eerste aanklopte.

Bos herhaalt nog maar eens; 'we wisten het niet'. Er lagen geen plannen klaar. De commissie is ervoor om te onderzoeken of na afloop de urgentie overschat was.

'Maar', zegt Bos, 'de maatregelen waren oversized. Maar dat was precies de bedoeling. Liever te ruim dan te krap.' De markten moesten ervan doordrongen worden dat de maatregelen ruim voldoende waren.

'Met risico's die u niet kon overzien?', wil de commissie weten. 'Met risico's die beheersbaar leken, en daarin hebben we gelukkig gelijk gehad', antwoord Bos.

14.48 uur
'Ik ga het niet mooier maken dat het was', maar het was een uitzonderlijke situatie, zegt Bos. Het kon niet anders dan de Kamer te informeren ná publicatie, en een dag voor de inwerkingtreding. 'Maar het was erg kort dag voor de Kamer, dat klopt. Maar het was ook voor kort dag.'

14.44 uur
Er zijn ook banken geweest die geïnformeerd hebben naar de garantiestelling die daar niet voor in aanmerking kwamen. Bij Leaseplan was dat niet het geval. Als Bos zijn discretionaire bevoegdheid had kunnen gebruiken om de hulp voor Leaseplan af te kunnen wijzen, dan had hij dat gedaan, zei Bos. Maar dat kon niet, zo waren de voorwaarden opgesteld. 'Daar baalde ik van', aldus Bos.

14.42 uur
In crisistijd kan het omvallen van de kleinste bank een golf van paniek veroorzaken, aldus Bos. Een onderscheid tussen systeembank en een kleine bank werkt 'in vredestijd' en niet in crisistijd, aldus Bos.

Dus ook Leaseplan moest geholpen worden.

14.40 uur
Er waren afspraken dat SNS en ING de eerste zouden zijn die zich zouden melden bij het loket. Dat zou aan de buitenwereld laten zien dat het een gerespecteerde manier was van hulp vragen, en zou anderen makkelijker over de drempel hebben geholpen.

14.38 uur
Het verbaasde ook Bos dat Leaseplan de eerste was die zich meldde aan het loket.

'Ik wist niet eens dat Leaseplan een bankvergunning had.' Je kunt een betere kandidaat voorstellen om de eerste te zijn die zich meldt bij het loket, aldus Bos.

14.36 uur
Het doel van de regeling was de kredietverstrekking aan bedrijven en particulieren weer aan de gang te brengen. Maar dat werd niet in de voorwaarden opgenomen, stelt de commissie.

'Dat zou buiten gewoon glad ijs zijn', zegt Bos.

14.32 uur
Bos zei bij het in het leven roepen van de garantiestelling dat hij er bijna zeker van was dat de regeling niet nodig zou zijn.

'Ik heb daar vast een zeker risico bij genomen. Maar het was een verantwoord risico, en het heeft goed uitgepakt.'

Maar de staat heeft nog 34 miljard uitstaan, aldus de commissie. 'Ja, en een rendement van 400 miljoen', riposteert Bos, 'een heel mooi rendement.'

Bos zegt dat hij niet kan ontkennen dat hij zich soms wat zekerder opstelde dan hij zich op basis van mathematiek kon uiten. 'Maar dat risico heb ik bewust genomen.'

14.30 uur
'Ik heb tijdens deze crisis geleerd: bij twijfel, tóch inhalen'. De noodzaak voor die 200 miljard was er wel degelijk, aldus Bos.

Het probleem van de huidige crisis is volgens Bos juist dat er steeds net te weinig gebeurt. Elke oplossing waarvan Bos dacht dat het zou kunnen helpen de crisis op te lossen, kon beter vroeger dan later worden ingevoerd, zegt hij.

14.27 uur
Het gaat nu over de garantiestelling van 200 miljard euro die Bos bekendmaakte om de kredietverlening op gang te houden. Het interbankaire geldsysteem droogde op. De noodzaak was er, ook vanwege de kredietverlening richting bedrijven en particulieren.

14.24 uur
Het gaat nu over Aegon. Die kreeg 3 miljard staatssteun. Waarom niet de 4 miljard gevolgd die DNB voorstelde, vraagt de commissie?

Dat bedrag heeft mij waarschijnlijk nooit bereikt, zegt Bos. Ik kreeg alleen het voorstel van 3 miljard op mijn bureau en heb gevraagd of het iedereen het ermee eens was en dat was zo.

Ook dat een miljard daarvan naar Amerika ging, vindt Bos niet zo interessant. 'Ze kregen een trui voor de winter, en of ze die nou binnenstebuiten of andersom droegen, maakt niet zoveel uit.'

14.21 uur
Bos benadrukt nog eens dat hij vond dat de garantstelling over het geld van de overheid een prijs voor de bank moest kennen. Zodat de banken niet de wereld over konden gaan en zeggen dat ze gratis geld kregen van de overheid. Over de hoogte van die prijsstellingen is wel discussie geweest met DNB, maar Bos herinnert die zich beste rond ING, en daar wordt straks over verder gepraat.

14.18 uur
Bos legt de bal bij DNB. 'Ik kon niet anders dan op het oordeel van DNB varen', zegt hij. Hij investeerde alleen in een bank als DNB van mening was dat dat niet te risicovol was.

14.15 uur
Bos benadrukt nog maar eens dat hij niet op bestaande plannen kon varen. 'Als dit gebeurt, moet je dat doen. Zoiets bestond gewoon niet', aldus Bos.

14.11 uur
Vraag is nu of Bos' ministerie nu wel of niet onafhankelijke instellingen heeft ingeschakeld om te bekijken of banken en verzekeraars gezond waren of niet.

Volgens Bos gebeurde dat alleen om te bekijken hoeveel geld er naar zo'n instelling moest.

'Maar als u een brief krijgt met een verzoek om 3 miljard, dan gaat u toch vragen stellen?', wil de commissie weten.

'Dan vraag ik aan mijn ambtenaren of zij het eens zijn met de inschatting van DNB of dat genoeg is om het banksaldo op orde te krijgen en of het een gezonde instelling betreft'.

Dat waren die vragen die Bos stelde, zegt hij.

14.07 uur
Een gezonde instelling was volgens Bos een gezonde instelling als DNB dat zei. Dat was de enige instelling die dat kon beoordelen, zegt Bos.

14.05 uur
Banken moesten voor hulp 'een in de kern gezonde bank' zijn, zo stond in de brief die Bos op 10 oktober naar de Kamer stond.

Wat is dat?, wil de commissie weten. DSB, die een jaar later failliet ging, was dat in elk geval niet, zegt Bos.

14.02 uur
Er was begrip in de Kamer dat de Kamerleden niet van tevoren niet konden worden ingelicht over individuele gevallen. Maar zegt Bos, ik was altijd voorstander van een parlementair onderzoek naar de gang van zaken achteraf, er was veel geld mee gemoeid.

'Ik kan mij herinneren dat ik tegen mijn ambtenaren heb gezegd: jongens, ik maak geen aantekeningen, dus schrijft iemand dit op?'

13.58 uur
Waarom is er niet even gebeld van tevoren?, wil de commissie weten. Nu moesten Kamerleden het via de persconferentie te weten komen.

Bos probeert de vrede te bewaren. 'Het zou een goede les voor de toekomst zijn dat de Kamer voortaan op dezelfde dag te informeren.'

13.56 uur
De sfeer wordt wat grimmig. 'Wacht even, wacht even', interrumpeert Bos Haverkamp. Haverkamp was wat geïrriteerd dat Bos de persconferentie deed op donderdagavond, maar dat de Kamer Bos om informatie moest vragen de volgende dag.

'Denkt u nou echt dat wij geen brief zouden hebben gestuurd?', vraagt Bos. 'Het zal altijd voor in onze gedachten', zegt Bos.

13.54 uur
Discussie over hoe de Kamer werd geïnformeerd. Volgens Bos is de Kamer 'zeer expliciet' geïnformeerd over de gang van zaken. Er is zelfs gemeld dat er weliswaar 20 miljard klaarstond, maar dat de Kamer niet vooraf zou worden geïnformeerd wanneer en hoe dat zou worden ingezet.

'Daar is in het debat van 14 oktober geen enkele vraag over gesteld', aldus Bos.

13.48 uur
Op 9 oktober werden twee maatregelen bekend gemaakt. Het spaargeld van spaarders bij Icesave werd tot 100 duizend euro gegarandeerd, en voor de banken was 20 miljard euro vrijgemaakt.

Die twee maatregelen tegelijkertijd presenteren zou het maximale effect hebben, zegt Bos. Bovendien lagen de plannen klaar, en hoe eerder het bekend werd gemaakt, hoe beter, zegt Bos. Dat zou weer onrust schelen.

13.46 uur
'De enige voor wie ik tijd vrijmaakte, en met wie ik goed samenwerkte, was premier Balkenende.'

Er werd wel een regiegroep samengesteld met andere ministers, maar dat had weinig zin, zei Bos. 'Je kwam de vergadering uit en er was al weer iets nieuws gebeurd.'

13.45 uur
Het gaat nog even over de vraag of Rouvoet echt niet betrokken werd en op de hoogte werd gesteld. 'Ik weet het gewoon niet meer. Ik leidde drie levens op dat moment.'

13.43 uur
Ook de andere ministers waren bijna niet op de hoogte van de plannen die Bos en Wellink maakten, met wat medeweten van Balkenende.

'In de ministerraad was er vaak sprake van veel vertrouwen. Zo werden raden vaak afgesloten met woorden van de strekking: 'wij vertrouwen dit jullie toe'.

Bos zegt nooit gemerkt te hebben dat andere ministers het niet eens waren met de besluiten die hij nam.

13.41 uur
Met de overige ministers had Bos 'zeer gering' contact. Wat is dat, wil de commissie weten. 'Af en toe geen, af en toe wel wat.'

Of hij contact heeft gehad met vice-premier Rouvoet, weet hij niet meer. 'Geen smsje, kijk naar het journaal?', vraagt Haverkamp. 'Ik herinner mij niet elk telefoontje uit die tijd.'

13.37 uur
De commissie vraagt Bos naar de rol van Balkenende bij de totstandkoming van het massieve plan dat op 9 oktober door hem en Wellink werd gepresenteerd.

'Ik voelde mij gesteund door de premier', zegt Bos. 'Ik heb hem zo goed mogelijk geïnformeerd. Hij liet veel aan mij over.'

Van elke maatregel is hij wel vooraf 'direct of via zijn ambtenaren' op de hoogte gesteld.

Volgens Bos zou Balkenende ook bij de persconferentie op 9 oktober aanwezig zijn, maar kon hij niet omdat zijn vader ernstig ziek was op dat moment.

13.34 uur
Toen ING voor een twee keer kwam aankloppen met de problemen rondom de Alt-A-portefeuille, kwam er vanuit overheidswege de eis op tafel dat er onafhankelijk onderzoek moest komen naar de samenstelling van die portefeuille.

Dat was op 9 oktober, ook toen was de plannenmakerij nog in ontwikkeling.

13.32 uur
Als Bos een 'bad bank' zou hebben opgericht, 'zou ik gegrilld zijn. En terecht!'

Later deze week spreken we nog over ABN Amro, merkt Haverkamp half grappend op.

13.29 uur
Maar de visie op dat moment van DNB (in oktober 2008) was vooral dat er iets aan de slechte activia van een bank gedaan moest worden. 'Ik moet er niet aan denken dat wij een DNB zouden treffen die het altijd met ons eens zou zijn.'

Tegengestelde meningen zijn juist van waarde, aldus Bos. 'Zo werkt het in een systeem van checks and balances.'

13.28 uur
Verreweg de minst aantrekkelijke optie om een bank in nood te helpen, was 'een bad bank' oprichten, zegt Bos. Bij zijn oplossing neemt de overheid alleen de slechte portefeuilles van de bank helemaal over. 'Dat kon ik niet aan de belastingbetaler uitleggen.'

Dan zou een bank door kunnen gaan alsof er niets gebeurd is, maar 'dat is net te makkelijk voor zo'n bank'. 'Wie z'n billen brandt, moet op de blaren zitten.'

13.25 uur
Bos herroept zijn 'bries-opmerking' een beetje. 'We hebben met iedereen , onder wie de heer Brouwer, buitengewoon prettig samengewerkt.'

13,23 uur
Dat was nodig, zegt Bos, want ze zagen bij tenminste één instelling grote problemen. 'We moesten een beschermingswal opwerpen voor een vijand die we nog niet kenden.'

13.22 uur
Bos en Wellink kwamen al snel met 'een massief antwoord'. Een garantiestelling van 20 miljard, en de garantiestelling tot 100 duizend euro bij Icesave.

13.19 uur
DNB vernam die plannen pas via de Europese Centrale Bank, en niet direct van het ministerie. Als dat zo gegaan is, is dat inderdaad een vreemde gang van zaken, meent Bos. 'Dat hoor ik voor het eerst.'

DNB was niet enthousiast over de inhoud van het plan, de route speelde misschien ook mee, zegt Bos. 'Ik heb de heer Brouwer zien briesen over de inhoud.'

13.17 uur
Bos heeft het plan-Ter Haar (zie onder) voorgesteld aan zijn Europese collega's. In e-mails en telefoontjes: 'ik heb in elk geval mijn Britse collega aan de lijn gehad, en misschien ook mijn Duitse'. Ook is het in de raad van Europese ministers van Financiën voorgesteld.

Bos kan zich niet herinneren of hij zijn Franse ambtsgenoot ook heeft ingelicht.

13.14 uur
Pas begin oktober werd Bos verteld dat er 'bij een grote bank' solvabiliteitsproblemen waren. Daarvoor niet? 'Daar staat mij niets van bij en heb ik ook niet terug kunnen vinden.'

13.13 uur
In juli waren er al wel signalen dat Fortis er wellicht wat slechter voorstond, maar dat was geen reden om ervanuit te gaan dat dit ook bij ING het geval zou kunnen zijn. Die signalen bereikten Bos pas begin oktober.

13.11 uur
De analyse die DNB in het voorjaar van 2008 maakte dat er een tekort aan instrumenten was als banken insolvabel zouden worden, is nooit met Bos besproken, zegt Bos.

13.09 uur
'Het was niet zo dat ik een la kon opentrekken en dat er iets klaar lag.'

Er is dus improviserend opgetreden, vraagt Havermans. 'Er is zeer adequaat opgetreden, waarbij zelfs van tevoren is nagedacht', antwoordt Bos.

13.08 uur
Bos benadrukt: 'Het is aan DNB om de solvabiliteit van banken in de gaten te houden. De minister komt pas in beeld als er belastinggeld nodig is om die banken te redden.'

13.07 uur
Tot de val van Lehman Brothers heeft Bos niet te maken gehad met banken die in solvabiliteitsproblemen kwamen, zegt hij. Vandaar dat de instrumenten die dat soort problemen zouden kunnen oplossen, ook niet klaar lagen.

13.07 uur
Bij de val van Lehman Brothers werd duidelijk dat de crisis vergaande gevolgen zou hebben, zegt Bos.

13.06 uur
Wouter Bos antwoordt luid en duidelijk op de vraag of hij tot het gezelschap behoorde dat de kredietcrisis niet zag aankomen: 'Ja'.

13.06 uur
Kamerlid Haverkamp begint het verhoor.

13.04 uur
Wouter Bos dient de eed af te leggen: 'Ik zweer de waarheid en niets dan de waarheid te zeggen.' Bos: 'Zo waarlijk helpe mij god almachtig.'

13.04 uur
De fotografen krijgen een minuutje om hun foto's te schieten.

13.02 uur
De zes leden van de commissie zitten klaar, Wouter Bos komt binnen met een rode map onder zijn arm.

12.58 uur
Het verhoor van Wouter Bos door de parlementaire enquêtecommissie-de Wit staat op het punt van beginnen. Lees hieronder waar u op moet letten tijdens dit verhoor.

12.15 uur
Wouter Bos, voormalig minister van Financiën, verschijnt straks voor de parlementaire enquêtecommissie-De Wit die onderzoek doet naar de maatregelen die genomen zijn bij het uitbreken van de kredietcrisis. Wat wordt er besproken?

Vanmiddag gaat het voornamelijk over de steun voor ING en andere kapitaalinjecties, maar ook over het garanderen van leningen van financiële instellingen. Donderdag komt Bos nog een keer en wordt hij bevraagd over nog eens drie onderwerpen.

Bos was eindverantwoordelijk voor alle maatregelen die tijdens de kredietcrisis in 2008 zijn genomen om de financiële sector in ons land te steunen. Het beeld van Bos dat tot nu toe naar voren is gekomen uit de verhoren is dat van een alomtegenwoordige minister die zijn eigen gang gaat, en een premier Balkenende die daarbij het nakijken heeft. Bos neemt cruciale beslissingen zonder het parlement daarin te kennen; Balkenende zit vast aan afspraken die lang daarvoor zijn gemaakt.

Eigen visie
Bos kan vanmiddag zijn eigen visie duidelijk maken. Hij kan wellicht ook nieuwe details geven over de noodwet die al klaar lag om ING te nationaliseren. In het diepste geheim was een wet opgesteld, die zonder goedkeuring van het parlement door de koningin ondertekend kon worden. Mocht het noodzakelijk zijn, dan kon de regering met één pennestreek eigenaar worden van de bank.

Het bleek niet nodig. Het meest ingewikkelde dat het kabinet tijdens de kredietcrisis deed, is wat in de wandelgangen heet 'de ING Alt-A-steunoperatie'. Een duivels ingewikkelde constructie, die er eigenlijk voor zorgde dat ING gebruik maakte van de triple-A-status van de Nederlandse overheid. Nodig omdat een internationale boekhoudregel ING dwong zijn bezit aan Amerikaanse rommelhypotheken - tegen marktwaarde - op de balans te plaatsen. Maar er was geen markt, dus waarde was er niet en dat sloeg de ING-balans op zijn zachtst gezegd nogal uit het lood.

Vondst
Bos' topambtenaar Ter Haar kwam met een nooit vertoonde, maar internationaal opgemerkte vondst: de staat nam het bezit dat waardeloos dreigde te worden deels over. Het bleef gewoon op de balans van ING staan en toen gold de vermaledijde regel opeens niet meer.

Het verhoor van Wouter Bos kunt u live volgen op vk.nl middels een liveblog

Wouter Bos legt de eed af. Beeld anp
Wouter Bos Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden