Bos ging z'n eigen gang, Balkenende had het nakijken

'Ik weet echt niet waarop u doelt.' Nout Wellink graaft en graaft onder ede in zijn geheugen, maar het komt niet. De oud-president van De Nederlandsche Bank heeft volgens de parlementaire enquêtecommissie-De Wit twee keer gesproken met toenmalig premier Jan Peter Balkenende - op cruciale momenten bovendien. Hoe Wellink de film van de kredietcrisis ook afspeelt, gesprekken met de minister-president zitten daar niet bij.

Wouter Bos en Jan Peter BalkenendeBeeld anp

Wel die met de minister van Financiën destijds, Wouter Bos. In de periode die 'De Wit' onderzoekt - september 2008 tot februari 2009 - bijna dagelijks. 'Ik had een voortreffelijke samenwerking met Wouter Bos', zegt Wellink met grote nadruk tegen de commissie.

De commissie-De Wit wil achterhalen of de overheid - meer specifiek: politici - adequaat heeft gehandeld tijdens het hoogtepunt van de kredietcrisis. Zes crisismaatregelen gebruikt De Wit als casus. De twee mannen - nu consultants - die eindverantwoordelijk waren voor alle zes verschijnen komende week voor de commissie. Wouter Bos vertelt vandaag over drie maatregelen en woensdag over drie andere. Jan Peter Balkenende legt donderdag verantwoording af.

Zijn eigen gang
Het beeld dat de commissie de afgelopen vier weken voorgeschoteld heeft gekregen, is van een alomtegenwoordige minister die zijn eigen gang gaat, en een onzichtbare premier die daarbij het nakijken heeft. Bos neemt cruciale beslissingen zonder het parlement daarin te kennen, Balkenende zit vast aan afspraken die lang daarvoor zijn gemaakt. Bos beledigt de Belgen in het openbaar, Balkenende belt zijn Belgische collega Leterme om excuses te maken. Bos wordt uitgeroepen tot Man van het Jaar. Aan Balkenende kleeft nog dat hij kan uitglijden over een skateboard.

Af en toe vraagt de commissie: was premier Balkenende hierbij betrokken, of iemand van diens ministerie, Algemene Zaken?' Het antwoord: dat kan ik mij niet herinneren. De opvolger van Wellink, Klaas Knot zegt wie allemaal betrokken waren bij de nationalisatie van ABN Amro. Hij noemt de complete top van Financiën. 'Dan hebt u het hele plaatje.' De commissie vraagt of Kajsa Ollongren, destijds financieel raadsadviseur van Balkenende, nu de hoogste ambtenaar van Algemene Zaken er ook niet bij zat. 'Oh ja', zegt Knot, 'mevrouw Ollongren was er ook, die was ik vergeten.'

Twee raadsadviseurs
Waar de fine fleur van Financiën zich op de crisis stort, kan Algemene Zaken maar twee raadsadviseurs inzetten. Dick Sluimers, topman van ABP-belegger APG zegt: 'Ik merkte dat ik als buitenstaander beter op de hoogte was dan de adviseur van de premier.'

De onzichtbaarheid van Balkenende en zijn ministerie is verklaarbaar. De crisis was immers een financiële en het is het ministerie van Financiën dat dan de juiste dingen moet doen. De gevolgen van de crisis en de maatregelen die Bos nam, waren echter zo uitzonderlijk dat de normale functionele taakverdeling tussen ministeries geen opgeld meer deed. De besluiten waren daarvoor feitelijk te groot, zelfs voor zo'n belangrijk ministerie als Financiën.

Samen besluiten
Toen Balkenende daarvan ook overtuigd was - zo blijkt uit reconstructies over de crisisperiode - sprak hij met Bos af voortaan alle besluiten zichtbaar samen te nemen. De premier had er genoeg van dat zijn minister van Financiën als een staatsman alle schijnwerpers stal - ook in het buitenland, bijvoorbeeld rondom bijeenkomsten van de G20 en het IMF.

Die vergaderingen kregen door de crisis ongekende mondiale media-aandacht. Dankzij de soms briljante vondsten van zijn bescheiden topambtenaar en kernfysicus Bernard ter Haar, stal Bos ook op de internationale podia de show.

Weer mis
Kort nadat Bos en Balkenende hun goede voornemens hadden gemaakt, ging het mis. Ter Haar had voor Bos een onnavolgbaar slimme redding bedacht voor een tikkende tijdbom op de balans van bank-verzekeraar ING. Uit de hele wereld kwamen ze Bos vragen hoe die hem dat weer had geflikt. En weg was Balkenende weer, terug in de schaduw van zijn minister.

Een zogenoemde regiegroep financiële markten, bestaande uit het halve kabinet, had de verhoudingen recht moeten trekken. Wat had die topzware groep moeten doen, wil de commissie weten van Ollongren van Algemene Zaken. Haar antwoord geeft de verhoudingen goed weer. 'De functie was elkaar te informeren over de koers die de minister van Financiën zou varen', antwoordt de volgens de Volkskrant meest invloedrijke vrouw van Nederland. En snel daar achteraan: 'In overleg met de minister-president.'

Het verhoor van Wouter Bos door de parlementaire enquêtecommissie is vandaag live te volgen via vk.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden