Boren in de schedel

In het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam werken 7.000 mensen en 2.400 studenten volgen er hun opleiding. Het ziekenhuis heeft 50 kilometer gang, 25 duizend opnamen per jaar, 29 duizend dagbehandelingen en 350 duizend polikliniek-bezoeken....

Dinsdag, 7.45 uur. In de kamer van Rick Schuurman hangen vrolijke foto’s aan de muur. Blonde kleuters op het strand en een stralende, knappe echtgenote met een zonnehoed en een zonnebril. In het AMC hebben alle artsen foto’s van hun dierbaren op hun kamers, alsof ze zich ervan willen overtuigen dat ze thuis families hebben. De dagen zijn lang, althans, ze beginnen vroeg. Die van Rick om half acht.

In het schemerdonker begeeft hij zich naar het bed van een groothandelaar in boormachines. De man lijdt al jaren aan parkinson. De laatste tijd wordt het beven heftiger. Het spreken gaat steeds minder goed. De man is begin 60. Hij heeft maar één wens: doorwerken tot aan zijn pensioen. Rick zal straks twee elektroden in zijn hersenen plaatsen. Hij zal twee gaten boren in zijn schedel, daardoorheen de elektroden duwen. Hij zal, terwijl de man volledig bij bewustzijn is, voorzichtig variëren in de positie van de elektroden, uitproberen wanneer de effecten van de elektroden het best zijn. Halverwege de ochtend is hij tegen die tijd. De gaten zijn geboord, de wond is geïsoleerd met groen OK-plastic. Het is gek, gaten in een hoofd, dat hoort niet. Gaten in een hoofd lijken een directe aanval op de autonome persoonlijkheid. In je borst huist de ziel, maar in het hoofd zit alles wat je denkt, voelt, vindt, zegt, ziet.

Het is moeilijk voor te stellen hoe het heftige beven van de man, de ongecoördineerde bewegingen, het moeilijke praten zullen veranderen wanneer je twee pijpleidinkjes dwars door het hoofd legt en met elektriciteitstoten de hersenen stimuleert. En toch is dat precies wat de neurochirurg gaat doen. Waarin hij zich sinds 1999 heeft bekwaamd. Waarvoor hij een lans breekt tijdens buitenlandse congressen. Waarvoor artsen uit de hele wereld hem in het AMC opzoeken. Verdwijnen zullen de klachten niet – niemand kent de oorzaak van parkinson. Maar de verwachting bestaat dat Rick de klachten kan verminderen waardoor de man zijn zaak nog een paar jaar, hopelijk tot zijn 65ste, kan voortzetten.

De groothandelaar in boormachines beeft en stuiptrekt. Sinds gisteravond heeft hij met het oog op de ingreep geen medicijnen meer gekregen. Het beven is als een storm die door zijn lichaam raast. Hij verzet zich niet, verzet is zinloos. Wachten tot de storm is uitgewoed is het enige dat erop zit. Parkinsonpatiënten komen vaak in een sociaal isolement terecht. Hun intelligentie is onaangetast, maar wanneer je niet langer de baas over je spieren bent, wordt een gewoon leven bijna onmogelijk. Om de boormachineman staan wel zes artsen, arts-assistenten, co-assistenten en een speciale parkinsonverpleegkundige die hem de hele dag terzijde zal staan. De co-assistenten lijken onder de indruk, ze verheugen zich op de bijzondere dag die komen gaat en kijken met ogen die nog niet geheel gewend zijn aan het lijden van anderen zwijgend naar het woeste bewegen van de armen.

Rick zegt: ‘Zo meneer, dan gaat het vandaag toch echt gebeuren.’ Zijn stem klinkt licht, opbeurend, vrolijk bijna. Als iemand overtuigd is van de goede afloop, dan hij wel. De echtgenote van de groothandelaar zit naast het bed op een stoel. Een vrouw in een fleecetrui en een makkelijke broek die haar zenuwen bedwingt met nuchtere opmerkingen. Buiten slingert een trein en ontwaakt Amsterdam. Buiten is de wereld, de vrijheid, binnen staat de artsenij schouder aan schouder en kijkt zwijgend toe hoe Rick zich wendt tot de patiënt, een laatste keer uitlegt wat er vandaag allemaal gaat gebeuren. De groothandelaar is een man van weinig woorden, die zijn behandeling zal ondergaan als het trekken van een kies. Hij krijgt een soort helm op die Rick helpt de coördinaten in de hersenen te bepalen.

Naar verwachting is de neurochirurg vanavond om half zes weer thuis, ruim op tijd voor het eten, en voor het naar bed brengen van de kinderen. Zijn kinderen, het echte leven of in ieder geval het allerwezenlijkste. Hij verbaast zich dat parttime werk nog altijd ongebruikelijk is onder chirurgen, zelf werkt hij vier dagen in de week. Hij houdt van zijn werk, maar kijkt er niet tegenop. Evenmin is hij nerveus. Hij houdt van de beslotenheid van de operatiekamer, dat mini-organisme dat de laatste tien jaar zijn natuurlijke omgeving is geworden. Geef Rick een operatiekamer en hij wordt vanzelf rustig. Toen hij een paar maanden geleden zelf geopereerd werd aan een liesbreuk, had hij zich van tevoren wel zorgen gemaakt, maar het moment dat hij de OK werd opgereden verdween de angst. Buiten de operatiekamer zijn er toeval en soms chaos, binnen de operatiekamer zijn alle variabelen onder controle.

Een korset voor het hoofd, daarop lijkt de helm op het hoofd van de man nog het meest. Het ding roept associaties op met Anthony Hopkins in Silence of the Lambs. Zijn hoofd kan de man met parkinson de hele dag niet bewegen. Zijn echtgenote zegt, wanneer ze haar man zo ziet: ‘Ik blijf erbij zolang het kan, als jullie me weg willen hebben, nou, dan zeg je het maar.’

Rick geeft de boormachineman een klopje op de borst voor hij de lift in gaat, op weg naar de MRI-scan. Alles komt goed, betekent dat. En dan bedoelt hij ook werkelijk: alles. In het cordon artsen en verpleegkundigen rondom de man wil de sfeer van ontzag maar niet oplossen in iets alledaags. Iedereen lijkt te beseffen dat hersenen intiemer zijn dan welk ander lichaamsdeel dan ook. Ze zijn ook nog eens gevoelloos, de hersenen. Daarom hoeft de man zo dadelijk niet onder narcose en wordt alleen zijn schedel plaatselijk verdoofd.

Op het beeldscherm in de kamer naast de MRI wordt een doorsnede zichtbaar van zijn hersenen. Die doet denken aan een plattegrond waarop verschillende grondsoorten in schakeringen grijs en wit worden aangeduid. De zenuw die naar het oog gaat, moet Rick straks zien te vermijden. Ook is het van belang dat hij goed oplet of er geen bloedvaten op ongebruikelijke plekken liggen, want iedere bloeding in de hersenen heeft onvoorspelbare gevolgen. Trouwens, alle complicaties zijn onacceptabel. Er wordt immers met deze chirurgische ingreep geen leven gered – met parkinson kun je al bevend heel oud worden. Er wordt een leven verbeterd, de patiënt heeft een keuze, en bij die operaties moeten bijwerkingen tot bijna honderd procent worden uitgesloten.

Even later zijn de hersencoördinaten bepaald. Voor de linkerhersenhelft geldt: x= 123,5, y = 98,5 en z = 108. Voor de rechterhersenhelft geldt: x = 81,5, y = 99 en z = 107,8. De boormachineman wordt de OK opgetreden.

‘Gaat het zo met uw nek?’, vraagt Rick.

De sfeer in de operatiekamer is nu niet langer sacraal, maar efficiënt. Een verpleegkundige scheert met de tondeuse het haar bij het achterhoofd weg. De schroeven van de helm worden aangedraaid. Met een viltstift worden de plekken aangetekend waar straks de gaten komen. Een assistent gutst Betadine in een bakje, waarmee de verpleegkundige het hoofd kwastend begint schoon te maken. Het boren zelf gaat snel. En een half uur later is ook de juiste positie van de elektroden bepaald. Daarbij helpt de patiënt. Hem wordt gevraagd af te tellen van tien naar nul. Hij begint moeizaam, tien, negen, acht. Zijn stem kraakt en is lijzig, als van een dronkaard. Dan wordt de stroom iets opgevoerd en opnieuw telt de man van tien naar nul, maar nu klinkt zijn stem helder en uitgerust: de stem van een man die nog jaren kan blijven doorwerken in het bedrijf dat hem zo na ligt. ‘Nu hebben we de goede plek’, zegt Rick. ‘Gaat goed hoor, meneer. De rechterkant zit. Nu links nog.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden