Reportage Bruinkoolwinning in Duitsland

Boomridders versus graafmachines: de strijd tegen bruinkoolwinning in het Duitse Hambacher Bos

Actievoerders hebben bezit genomen van het bos. Ze zitten in boomhutten en hebben routes geblokkeerd. Een vrouw komt abseilend uit een boomhut. Foto Marcel van den Bergh

In het land van de ‘Energiewende’ dreigt een harde confrontatie tussen actievoeders en het gezag over het Hambacher Forst, een Duits bosgebied vlak over de grens. Energiereus RWE wil daar bruinkool winnen. Een strijd tussen David en Goliath. ‘Wij vechten tot het bittere einde.’

Even leek het erop dat het laatste uur had geslagen voor de bezetters van het Hambacher Forst. Vrijdag trok een grote politiemacht het bos in, gesteund door een helikopter in de lucht en een bulldozer op de grond. De actievoerders luidden onmiddellijk de noodklok.

Het bleek loos alarm. Volgens de politie waren de agenten er alleen op uit geweest een barricade op te ruimen die een van de toegangswegen blokkeerde: daar was een autowrak ingegraven in een gat in de grond dat was volgestort met beton. Eind van de middag trok de politie zich weer terug.

Het was een voorproefje van wat wellicht een dezer dagen staat te gebeuren: de massale ontruiming van het door actievoerders met boomhutten en tenten bezette bos tussen Keulen en Aken.

Overal zijn blokkades te vinden die de actievoerders hebben gebouwd. Foto Marcel van den Bergh
Foto Marcel van den Bergh

Boomhuttenhoofdstad

Eerder in de week is het juist nog zo vreedzaam en rustig in Oak Town, de boomhuttenhoofdstad van het verzet. Een groepje actievoerders zit te lanterfanten op geïmproviseerd meubilair van oude tuinstoelen en planken. Verderop zijn een man en een vrouw bezig een boekenkast omhoog te hijsen in een boomhut. Tussen de bomen krijgen mensen instructie in touwklimmen.

Maar de rust die uitgaat van dit pastorale tafereeltje is bedrieglijk. In de lucht hangt dreiging, verwoord door spandoeken die her en der aan de bomen zijn geknoopt. Daarop staan teksten als ‘Hambacher Forst BLEIBT’, ‘Rote Linie gegen Kohle’ en ‘Chaos gegen Repression’.

Pacman

Wie wil weten waar die dreiging vandaan komt, hoeft maar een paar honderd meter te lopen naar de rand van het bos waar de bruinkoolmijn Hambach begint. Hier staan acht gigantische graafmachines die als reuze-Pacmans met hun schoepenraderen de bodem wegvreten. Hap voor hap, zeven dagen per week, 24 uur per dag. De voorste gravers hebben de rand van het bos al bijna benaderd. Nog even en ook het laatste stukje Hambacher bos moet eraan geloven.

Duitsland heeft op energiegebied een vooruitstrevend imago met zijn ‘Energiewende’: weg van de kernenergie, meer zon en wind. Maar op dit groene gezicht zit een lelijke bruine vlek. Dat is bruinkool, de vervuilendste aller fossiele brandstoffen. Nog viezer dan steenkool, die andere brandstof uit de industriële revolutie.

Het is ook geen kleine vlek. Bijna een kwart van de Duitse stroom wordt opgewekt met bruinkool, die verantwoordelijk is voor de helft van de CO2-uitstoot van de stroomproductie. Met een jaarlijkse winning van ruim 170 miljoen ton is Duitsland de grootste producent ter wereld.

De bruinkoolwinning. Foto Marcel van den Bergh

Sluit de centrales

Over het bruine goud woedt in Duitsland een verhit debat. De roep om oude bruinkoolcentrales (45 in totaal) te sluiten klinkt steeds luider. Niet alleen vanuit de milieubeweging, maar ook van overheidsinstanties als het Umwelt Bundesamt, het Duitse milieuagentschap. Onlangs nog benoemde de regering-Merkel een commissie die advies moet uitbrengen over de ‘Kohlenausstieg’: het afscheid van het kolentijdperk.

Het is de vraag of dat op tijd komt voor het Hambacher Forst. Hier krijgt het gevecht om de bruinkool dat in Berlijn op papier wordt uitgevochten een grimmig gezicht. De frontlinie loopt pal langs de rand van het bos.

Het is een klassieke strijd van David tegen Goliath, van het Gallische dorpje tegen de Romeinse overheersers. Met aan de ene kant het machtige energieconcern RWE (in Nederland eigenaar van Essent), uitbater van de bruinkoolmijn, en aan de andere kant actievoerders die vechten voor het behoud van het bos.

Het is een bont gezelschap dat zich heeft verzameld onder en in de bomen van het Hambacher bos. Activisten uit binnen- en buitenland hebben zich verschanst in door het bos verspreide kampementen met bouwsels van hout en zeil. Hoog in de bomen hangen boomhutten, gemaakt van pallets en afvalhout.

De actievoerders zijn bereid tot het uiterste te gaan, zegt Fynn in Galliën, het tweede grootste huttendorp. RWE heeft aangekondigd op 1 oktober te willen beginnen met kappen. Dan moet eerst het bos worden ontruimd. ‘We zullen het ze zo moeilijk mogelijk maken.’

Iedereen autonoom

Fynn, een jonge vrouw op blote voeten en een zwarte bivakmuts op haar hoofd, treedt voor de gelegenheid op als perswoordvoerder. Al dekt dat woord de lading niet, want alle activisten in het bos spreken voor zichzelf, benadrukt Fynn. Er zijn geen leiders, er is geen centrale organisatie. ‘Iedereen hier is autonoom.’

Hoe oud Fynn is en waar ze vandaan komt wil ze niet zeggen. Fynn is ook niet haar echte naam, alle actievoerders bedienen zich van fantasienamen als Auri, Happy en Pluie, het Franse woord voor regen. ‘Omdat het bos zo droog is dat het wel wat regen kan gebruiken’, zegt de naamdraagster, een jonge vrouw met ontbloot bovenlijf. Het blijkt een statement voor gelijkberechtiging: als een blote borst voor mannen gewoon is, waarom zou het dan niet ook voor vrouwen gelden?

Touwbruggen

De bosbewoners zijn op alles voorbereid, laat Fynn zien. De boomhutten zijn met touwbruggen aan elkaar verbonden en voorzien van water en voedsel. ‘Als het moet kunnen we het wekenlang volhouden.’ Stroom voor laptops, telefoons en boormachines komt van zonnepanelen.

Als de ontruiming begint, zal iedereen doen wat hij kan, zegt Fynn. Sommigen zullen paden blokkeren of barricades opwerpen, anderen zullen zich vastketenen aan bomen of hun boomhuizen verdedigen. ‘We verzetten ons tot het bittere einde.’

De bruinkoolwinning in Hambach is al veertig jaar gaande. Het is een gigantisch project, de grootste kuil van Duitsland. Bruinkool wordt gewonnen met dagbouw, dat wil zeggen dat de grond van bovenaf wordt weggeschept tot waar de bruinkoollaag zit. Tot 2030 wordt hier een gebied ter grootte van 85 vierkante kilometer afgegraven op een diepte van 400 à 500 meter.

Twee dorpen, Morschenich en Manheim, worden ervoor gesloopt. Speciaal voor de bruinkool is de Autobahn A4 omgelegd. Kosten 170 miljoen euro, grotendeels betaald door de overheid.

90 procent van het Hambacher bos is al gevallen onder de grijpers, wat nog overeind staat is een laatste restje van een paar honderd hectare. Vorig jaar werd het rooien op het laatste moment verijdeld door een juridische procedure. Dit jaar heeft RWE aangekondigd het werk koste wat kost te willen hervatten.

Actievoerders in een boomhut. Foto Marcel van den Bergh

Stroomvoorziening

De bruinkool van Hambach is cruciaal voor de stroomvoorziening van Noordrijn-Westfalen, zegt RWE-woordvoerder Guido Steffen. ‘Vorig jaar hebben we een achterstand opgelopen. Die moeten we dit jaar inhalen.’ RWE heeft alle vergunningen, benadrukt Steffen. Niets houdt ze meer tegen.

‘Dit seizoen is beslissend’, aldus Michael Zobel, een 59-jarige natuurgids uit Aken die al vier jaar rondleidingen verzorgt in het bedreigde bos. ‘Als het rooien nu doorgaat, is er van het bos niets meer over.’

Het Hambacher woud, ooit vijfduizend hectare groot, is uniek in zijn soort, laat Zobel zien. Hier groeien grillige haagbeuken en zomereiken. In de lente is de bodem bezaaid met lelietjes-van-dalen. Ruim 150 beschermde diersoorten waaronder de rode bosmier en de Bechsteins vleermuis hebben hier hun habitat. ‘Het zou een ramp zijn als dat allemaal zou verdwijnen.’

Foto Marcel van den Bergh
Een quote van Che Guevara op een spandoek dat tussen twee bomen is gehangen. Foto Marcel van den Bergh

Zo groot als New York

Nog heeft Zobel de hoop niet verloren dat het bos behouden kan blijven. Maar de kans daarop is klein. Drie eerdere bezettingen zijn hardhandig beëindigd. Wat er in 2030 dan overblijft is een gat zo groot als New York dat voor de helft gevuld zal worden met een nieuw binnenmeer. Dat maakt deze generatie niet meer mee, benadrukt Zobel. Het vullen van het meer gaat tachtig jaar duren.

Ondertussen neemt de druk op RWE om het kappen van het Hambacher Bos uit te stellen ook op andere fronten toe. Tegenstanders van bruinkool hebben hun hoop gevestigd op de commissie die advies moet uitbrengen over de beëindiging van de kolenmijnbouw. Dat advies wordt eind dit jaar verwacht.

Tot die tijd mag er niets gebeuren dat onomkeerbaar is, zegt Andreas Büttgen, woordvoerder van Buirer für Buir, een bewonersorganisatie die het Rijnland, de belangrijkste bruinkoolregio van Duitsland, vertegenwoordigt in de ‘kolencommissie’. De vraag is niet óf er een einde komt aan de bruinkoolwinning in Duitsland, zegt Büttgen. ‘De vraag is alleen nog wanneer.’

Zijn organisatie pleit voor een moratorium op de winning van bruinkool. ‘Als Hambach doorgaat, stelt RWE de commissie voor een voldongen feit.’ Bovendien, benadrukt hij, lopen er nog tal van rechtszaken. Ook SPD-minister van Milieu Svenja Schulze heeft RWE opgeroepen de ontruiming uit te stellen tot de kolencommissie haar advies heeft uitgebracht.

Stille graafmachines

Maar het energieconcern is vooralsnog onvermurwbaar. Wat de commissie doet, staat los van Hambach, zegt woordvoerder Steffen. ‘De commissie houdt zich bezig met de lange termijn. Wij hebben Hambach nodig voor de korte termijn.’ Zonder het bos kunnen de graafmachines niet verder en valt het werk stil.

In een brief aan de kolencommissie schreef RWE-topman Martin Schmitz dat het rooien van het Hambacher Bos ‘dringend noodzakelijk’ is. Eerder al dreigde RWE dat het licht zou uitgaan als de bruinkoolwinning zou stoppen.

‘Quatsch’, reageert professor Christian von Hirschhausen van het DIW, een instituut voor economisch onderzoek in Berlijn, dat net een rapport heeft uitgebracht over de bruinkoolwinning. De Duitse stroomindustrie kan heel goed zonder bruinkool uit Hambach, zegt hij.

Sterker, zijn DIW heeft becijferd dat Duitsland de hele bruinkoolindustrie vóór 2030 moet beëindigen wil het zijn klimaatdoelstellingen halen. Wat we in Hambach zien zijn de laatste stuiptrekkingen van een gedoemde industrie, zegt Von Hirschhausen.

Noordrijn-Westfalen stribbelt nog tegen, als grootste kolen producerende gewest. Maar landelijk gezien willen de meeste deelstaten van de bruinkoolwinning af, zegt Von Hirschhausen. ‘Die is ze al lang een doorn in het oog.’ Hambach kan het symbool worden van de ommekeer.

Confrontatie

In een reactie laat de Debriv, de belangenvereniging van Duitse bruinkoolproducenten, weten dat het halen van klimaatdoelen niet ‘over de rug’ van de kolenindustrie mag gaan.

In het Hambacher Bos bereiden de actievoerders zich intussen voor op een confrontatie met de politie; men verwacht dat duizenden agenten worden ingezet voor een wekenlange operatie. Her en der worden sleuven gegraven in bospaden en verrijzen barricades van hout, fietswrakken en strobalen. Onbegonnen werk, zegt natuurgids Michael Zobel hoofdschuddend. ‘Daar rijden ze met bulldozers zo overheen.’

De meeste actievoerders zijn vreedzaam, benadrukt Zobel. Maar er zijn er ook bij voor wie hij de hand niet in het vuur durft te steken. Zijn grootste angst is dat er rellen uitbreken waardoor de publieke opinie zich tegen hen keert. De afgelopen dagen is het herhaaldelijk tot schermutselingen gekomen tussen politie en actievoerders waarbij met stenen en molotovcocktails is gegooid. Zondag controleerde de politie alle toegangswegen naar het bos.

Het zou het einde betekenen van zijn droom, zegt Zobel op een heuvel die uitzicht biedt over de mijn met zijn kranen en rokende schoorstenen in de verte. ‘Dit is Dante’s inferno.’ Die droom is dat de tegenstand tegen de bruinkool zover aanzwelt, dat het Hambacher bos alsnog behouden blijft. ‘Maar misschien moet dit bos wel geofferd worden zodat de mentaliteit van de mensen verandert.’

Morschenich-Neu

De bewoners van Morschenich-Neu kijken met gelatenheid terug op de gedwongen verhuizing van hun oude dorp. ‘Hier waait het altijd.’

Zijn hele leven heeft Alfred Jansen (61) in Morschenich gewoond, hij werd er geboren en getogen. En waarschijnlijk was hij er ook gestorven als er onder de grond van zijn huis geen bruinkool had gezeten.

Vanwege de bruinkoolwinning moesten Jansen en zijn vrouw Martina verhuizen naar Morschenich-Neu, zeven kilometer verderop. ‘Het huis is prachtig’, zegt Jansen, staande op de oprit van zijn glanzende nieuwbouwwoning. ‘Maar ons thuis is ons afgenomen.’

Morschenich is een van de dorpjes die moeten wijken voor de bruinkoolmijn Hambach. Het andere is Manheim, een stukje verderop. Alle panden zijn opgekocht. Veel huizen staan al leeg. In 2023 vallen ze onder de sloophamer.

De vijfhonderd inwoners van Morschenich mochten meepraten over een andere locatie voor hun nieuwe dorp. De keuze viel op een gebiedje van 130 hectare bij Merzenich, iets ten zuiden van het oud-Morschenich. Hier wordt sinds 2015 gebouwd aan een nieuw dorp dat vooralsnog meer weg heeft van een nieuwbouwwijk.

In het oude dorp, zegt Alfreds broer Horst, was het café om de hoek. Nu moeten ze ervoor naar Merzenich. ‘Dat is niet hetzelfde.’ Wat ook zo vervelend is, zegt zijn vrouw Ulla: ‘Het waait hier altijd.’ Oud-Morschenich werd beschut door het Hambacher bos, Morschenich-Neu ligt op een kale vlakte.

Harde klap

Verhuizen is nooit leuk, zegt Ulla. Maar vooral bij oudere dorpsbewoners kwam de klap hard aan. Ze wijst naar een nieuwe bungalow. ‘Daar woonde een oudere vrouw. Ze heeft het hier twee maanden vol gehouden. Nu zit ze in een tehuis.’

Ze hadden er zelf ook niet om gevraagd, benadrukt Martina. ‘Wij wilden niet weg.’ Maar ze moesten. Natuurlijk hebben ze zich daartegen verzet. Maar ze moesten het opnemen tegen een machtige tegenstander: energiereus RWE. ‘Dat heeft geen zin.’

Alle moed ging verloren toen de autobaan A4, die boven Morschenich langs liep en de mijn doorkruiste, naar het zuiden werd verlegd. ‘Toen kwamen we op een eiland te zitten’, zegt Horst gelaten.

168 bewoners telt Morschenich-Neu tot nu toe. Verwacht wordt dat 70 procent van de oude bewoners de overstap zal maken. Onlangs is de eerste schop in de grond gegaan voor een nieuw sportcomplex; een kapel ter vervanging van de dorpskerk moet er ook nog komen.

Om de bewoners een vertrouwd gevoel te nemen zijn de straatnamen vrijwel eender gebleven, met slechts minieme aanpassingen. Zo is Zum Berghof Am Berghof geworden en is de oude Elsdorfer Strasse in het nieuwe dorp een Weg geworden. ‘Dat is om de postbode niet helemaal gek te maken’, zegt Alfred.

Met de bezetters van het bos hebben de oud-bewoners niet veel op. ‘Dat zijn geen mensen van hier’, zegt Alfred. Bovendien, zegt Martina, zijn ze twintig jaar te laat. ‘Van het oude bos is niks meer over. Waar zou je dan nog voor vechten?’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.