RECONSTRUCTIE

Bonnetjesaffaire: doofpot of geklungel?

De commissie-Oosting presenteert vandaag weer een hard rapport over de afhandeling van de Teevendeal, het monument van het ontspoorde ministerie van Veiligheid en Justitie. De zoektocht naar Het Bonnetje ging gepaard met een strijd in de ambtelijke top.

Fred Teeven. Beeld anp

De commissie-Oosting, deel II. Niemand in de Haagse ambtenarentorens van Veiligheid en Justitie (VenJ) kijkt er vandaag met plezier naar uit. Het nieuwe onderzoeksrapport dreigt volgens ingewijden een pijnlijk inzicht te geven in de competentiestrijd tussen topambtenaren, het onderlinge wantrouwen en de bijna kluchtige taferelen in de zoektocht naar Het Bonnetje.

Zelfs als de commissie-Oosting vandaag niet van een doofpot spreekt, zal de twijfel bij het grote publiek blijven. Er is de afgelopen jaren te veel misgegaan, erkent ook premier Mark Rutte. Zodra het over VenJ gaat, ligt het woord 'cultuuromslag' in zijn mond bestorven. 'Als dingen niet goed lijken te gaan, dan brengen we het zelf naar buiten', zei hij afgelopen vrijdag, implicerend dat zoiets vroeger niet gebeurde.

De Teevendeal is uitgegroeid tot het monument van een ontspoord ministerie, waar topambtenaren waakten over hun eigen koninkrijkjes. Met alle gevolgen van dien.

De voorgeschiedenis is bekend. In 2000 tekende Fred Teeven als officier van justitie een omstreden schikkingsovereenkomst met drugsbaron Cees H. In 2014 kwamen er nieuwe vragen op. Klopte het dat de drugscrimineel er belastingvrij met miljoenen vandoor was gegaan? Toenmalig minister Ivo Opstelten noemde in de Tweede Kamer een veel lager bedrag. Er rezen twijfels, maar het ministerie hield hardnekkig vol dat het bonnetje onvindbaar was.

Bonnetje opeens gevonden

Pas nadat Nieuwsuur in maart 2015 het exacte bedrag boven water had gekregen, zakte die verdedigingslinie in elkaar. Binnen een paar dagen was opeens het bonnetje gevonden op het ministerie.

Eind 2015 leek het stof neergedaald. Er lag een 430 pagina's dik onderzoeksrapport van de commissie-Oosting, de twee bewindspersonen Opstelten en Teeven waren gesneuveld, topambtenaren op een zijspoor gezet en Rutte en zijn kabinet incasseerden in het Kamerdebat een motie van afkeuring, al bleef de premier volhouden dat er van het bewust achterhouden van informatie geen sprake was.

Zonder dat iemand het doorhad, sprak minister Ard van der Steur in datzelfde debat tien explosieve woordjes. Hij erkende net als iedereen volmondig dat het bonnetje eerder gevonden had kunnen worden, maar voegde er bijna achteloos aan toe: 'Als ze de juiste mensen voor de ict hadden gehad.'

Beeld anp

'Doofpot'

Een maand later publiceerde Nieuwsuur uitgelekte mails waaruit bleek dat de fout niet bij de ict'ers van het ministerie lag. Die wisten al sinds 2014 waar de back-up van het bonnetje te vinden was, maar ze hadden de opdracht gekregen om geen verdere actie te ondernemen. Zelfs commissievoorzitter Marten Oosting reageerde verbouwereerd en nam voor het eerst het woord 'doofpot' in de mond. Van der Steur koos voor de vlucht naar voren en gaf onmiddellijk opdracht tot vervolgonderzoek.

Het is nog onduidelijk hoe hard de conclusies van de tweede commissie-Oosting vandaag zullen zijn, maar Haagse bronnen rekenen op nieuwe pijnlijke details over VenJ, een ministerie dat zich al jaren van affaire naar affaire sleept.

Het kabinet-Rutte I (VVD en CDA, met gedoogsteun van de PVV) haalde de politie weg van Binnenlandse Zaken en herdoopte het ministerie in Veiligheid en Justitie. Het gaat nu over 100 duizend ambtenaren in de rechts- en vreemdelingenketen. Zelfs binnen de VVD is zes jaar na dato het besef doorgedrongen dat dit de bijl aan de wortel is geweest van het ooit zo eerbiedwaardige wetgevingsdepartement.

Het grote verval

Het grote verval begon onder het kabinet-Rutte II. In 2012 stelde minister Opstelten zijn partijgenoot Pieter Cloo aan als secretaris-generaal. De keuze voor de consultant van Boer&Croon kwam als een verrassing, ook voor de keurige juristen op het departement. De VVD'er paste niet in de heersende cultuur. Hij was meer een aanpakker dan een liefhebber van juridische verhandelingen, dronk liever bier dan wijn en droeg een opvallend groot horloge, zo valt nu nog te beluisteren.

Het was voor Cloo moeilijk om zijn rol te vinden binnen het departement. Het eerste rapport van de commissie-Oosting is daar onbedoeld een illustratie van. Tal van ambtenaren figureren in het zeer detaillistische rapport. Eén naam ontbreekt: Pieter Cloo (alleen in het register van geïnterviewde personen wordt hij genoemd, red.).

Geen toeval, volgens ingewijden. Cloo werd door een van zijn ondergeschikten, directeur-generaal Gerard Roes, zo veel mogelijk op afstand gehouden. De wat stijve jurist Roes ontfermde zich op aandringen van Opstelten (ze werkten ooit samen op Binnenlandse Zaken, toen Opstelten daar ambtenaar was) over het dossier en hield daarna de kaarten ferm tegen de borst. Cloo was vooral druk met organisatorische perikelen.

Interne geheimzinnigheid

Zo was de cultuur op het monsterministerie, zeggen meerdere bronnen. Topambtenaren verdedigden hun eigen koninkrijkjes. De lagere ambtenaren waren daar ook van doordrongen. Ze moesten alleen aan hun eigen topambtenaar rapporteren. De gevleugelde uitspraak op het ministerie: 'Je hebt maar één baas.' Cloo's later opvolger Siebe Riedstra kondigde bij zijn aantreden, niet toevallig, meteen aan dat hij een einde wilde maken aan 'de eilandjes' en 'de verkokering'.

De ambtelijke top werd ook onder Cloo geacht samen te werken in de zogenoemde bestuursraad. Dat gebeurde hortend en stotend. Volgens ingewijden speelde persoonlijke animositeit een rol. Niet alleen was Cloo een outsider, iemand als Roes zou ook zelf ambities hebben gehad om secretaris-generaal te worden.

De competentiegevechten aan de top van het ministerie leidden tot een cultuur van interne geheimzinnigheid. Informatie werd selectief gedeeld. Zo deed de commissie-Oosting bij het eerste onderzoek een oproep aan alle ambtenaren om zo veel mogelijk relevante informatie voor het onderzoek te delen. Aantal reacties: nul. Ook de medewerkers van de ict-afdeling meldden zich niet, al hadden die al sinds 2014 aanwijzingen waar het bonnetje zich bevond.

De ict'ers hadden de informatie toen wel al gedeeld met hun superieuren, blijkt uit de mails die Nieuwsuur openbaarde. Volgens ingewijden kwam de informatie zo terecht bij Coen Hogendoorn, de directeur Financieel Economische Zaken waaronder ict valt. Deze Hogendoorn, die tegenwoordig bij Financiën werkt, speelt een grote rol in het rapport. In het eerste onderzoek bleef hij buiten beeld, nu heeft hij naar verluidt meerdere verklaringen afgelegd.

Territoriumgevechten

Ging de informatie daarna door naar de top? Volgens meerdere bronnen wel. Cloo zou zijn geïnformeerd door Hogendoorn, al viel hij formeel onder de plaatsvervangend secretaris-generaal Nicole Stolk. In de dagelijkse praktijk werd ze overschaduwd door Cloo, die de ict naar zich toetrok, omdat hij daar als consultant bij Boer&Croon ook al in gespecialiseerd was.

Daarna ging het volgens bronnen rond het ministerie mis. Juist de competentiestrijd aan de ambtelijke top speelde daarbij een rol. Het probleem was dat Cloo amper betrokken was bij de afhandeling van de Teevendeal. Die klus lag op het terrein van Roes, die als een terriër waakte over zijn domein.

De afwikkeling van de Teevendeal stuitte zo op de grenzen van de territoriumgevechten. Het koninkrijkje van Cloo had cruciale informatie over een zaak die zich verder afspeelde in het koninkrijkje van Roes. Minister Opstelten zou van niets hebben geweten.

Geklungel

Volgens een enkele ingewijde is dat de realiteit van de mislukte zoektocht naar het Teevenbonnetje: eerder geklungel, dan een complot.

Cloo zelf ontkent dat hij al eerder geïnformeerd werd. Het is de vraag hoe Oosting daarmee omgaat. Onder de hoofdrolspelers, die vaak delen van elkaars verklaringen hebben gelezen, is de spanning om te snijden. Oude rekeningen zouden via de onderzoekscommissie nu nog eens vereffend worden, zo valt er te horen. Er is ook bezorgdheid dat er binnen de commissie-Oosting te weinig kennis is om te kunnen oordelen over de schimmige processen bij het ministerie.

Het vertrouwen in Veiligheid en Justitie zal vandaag hoe dank ook een nieuwe knauw krijgen. Formeel is minister Ard van der Steur verantwoordelijk, al vonden de gebeurtenissen plaats tijdens het regime van Opstelten. Op de achtergrond was Van der Steur destijds als Kamerlid wel een van de belangrijkste souffleurs van zijn ervaren partijgenoot.

Het aantal zondebokken is verder beperkt. Iedereen die vingerafdrukken achterliet op de Teevendeal is vertrokken of op een zijspoor gezet. Zo blijft de politieke nervositeit binnen de coalitie over het nieuwe rapport van Oosting binnen de perken.

De hoop is dat het meeste bloed al is gevloeid.

Pieter Cloo secretaris-generaal

Hoogste ambtenaar, vertrok in het voetspoor van Opstelten en Teeven. Zou zijn geïnformeerd over waar het bonnetje volgens de ict-afdeling zou kunnen zijn, maar was amper betrokken bij de afhandeling van de Teevendeal. Ging het hier mis?

Pieter Cloo Beeld anp

Gerard Roes directeur-generaal

Rechtspleging en rechtshandhaving. Topambtenaar die zelf sg zou hebben willen worden, vertrok in januari naar de Raad van State. Waakte als een terriër over het Teevendealdossier en hield Cloo - die cruciale informatie zou hebben gehad - op afstand.

Gerard Roes

Nicole Stolk plaatsvervangend secretaris-generaal

Vertrok begin 2016 naar De Nederlandsche Bank. Was nauw verbonden met de ict-afdeling die op 16 december 2015 door Van der Steur in het Kamerdebat over het eerste rapport van de commissie-Oosting in diskrediet werd gebracht.

Nicole Stolk. Beeld ABD

Ivo Opstelten VVD-minister

Trad af op 9 maart 2015, toen na een uitzending van Nieuwsuur definitief bleek dat hij de Tweede Kamer een jaar lang stelselmatig een te laag bedrag had voorgehouden over de Teevendeal.

Ivo Opstelten Beeld anp

Fred Teeven VVD-staatssecretaris

Volgde op 9 maart 2015 zijn minister bij diens aftreden. Lijkt te krampachtig te hebben gezwegen over de deal die hij als officier van justitie in 2000 sloot met crimineel Cees H.

Fred Teeven Beeld anp

Coen Hogendoorn directeur Financieel - Economische Zaken

Ging weg eind 2014. Wist naar verluidt van bestaan bonnetje en rapporteerde aan Cloo. Daar bleef de informatie hangen. Nu werkzaam op Financiën.

Coen hogendoorn

Anne Marie Stordiau sinds 20 jaar directeur voorlichting

Bewaakte het profiel van de bewindslieden. Zag al langer uit naar een andere baan. Vertrok in december 2015 en werd ambassaderaad op de Nederlandse ambassade in Londen.

Anne Marie Stordiau. Beeld An-Sofie Kesteleyn / de Volkskrant

Hoe moet het verder met het monsterministerie?

Minister Ard van der Steur laat onderzoeken of de politie bij Veiligheid en Justitie moet blijven, kondigde hij in maart in de Volkskrant aan. Sinds de vorming van het nieuwe ministerie in 2010 is de politie niet langer bij Binnenlandse Zaken ondergebracht. Tegelijkertijd werd begonnen met de vorming van de Nationale Politie, een grote operatie die veel vertraging heeft opgelopen en veel meer geld kost dan aanvankelijk begroot. De eerste korpschef van de Nationale Politie, Gerard Bouman, is tussentijds opgestapt en vervangen door Erik Akerboom, die secretaris-generaal op Defensie was.

De VVD wil Veiligheid en Justitie graag bij elkaar houden, omdat zo de hele rechtsketen (politie, Openbaar Ministerie, rechterlijke macht) vanuit één departement wordt aangestuurd. Dat zou de eenheid van beleid bevorderen. De Eerste Kamer heeft al uitgesproken dat de politie juist terug moet naar Binnenlandse Zaken, door het aannemen van een motie van D66-senator Thom de Graaf. Ook regeringspartij PvdA gaf steun. VVD-fractieleider Halbe Zijlstra zei zaterdag in De Telegraaf: 'Er zijn grote problemen op het ministerie en die hebben voor een deel met de omvang te maken.' Hij kwam met een andere optie: 'Je zou ook vreemdelingenzaken eruit kunnen halen.' Alles rond asiel zou dan onder Binnenlandse Zaken worden gebracht, ook al omdat alle burgemeesters van Nederland met de instroom van vreemdelingen te maken hebben. De grootte van het ministerie van Veiligheid en Justitie, waar nu 100 duizend ambtenaren onder vallen, wordt hoe dan ook een onderwerp bij de volgende kabinetsformatie in 2017.

Hoe zat het ook al weer met de Teevendeal? Bekijk hieronder video

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden