Bonje om de boeken

De uitkomst van het debat over de gratis schoolboeken staat op voorhand niet vast. Heikel punt is of docenten straks nog wel keuzevrijheid hebben....

Wordt het vanavond de ‘Nacht van Linthorst’? 27 mei 2008: de nacht waarin de Eerste Kamer korte metten maakt met de gratis schoolboeken in het voortgezet onderwijs?

Zou zo maar kunnen, zegt de potentiële naamgever, PvdA-senator en vicefractievoorzitter in de Eerste Kamer, Marijke Linthorst. Ze staat onder ‘gí-ga-druk’ om in te stemmen, zegt ze. ‘Niet prettig.’ Maar Linthorst, zelf mede-auteur van schoolboeken maatschappijleer, is niet overtuigd.

Net als bij eerdere ‘Nachten’ – die van Wiegel over het referendum in 1999; en van Van Thijn over de gekozen burgemeester in 2005 – staat aan de vooravond van het debat in de Eerste Kamer de uitkomst niet van tevoren vast. Tuurlijk, de Tweede Kamer is al akkoord en Linthorst is er als lid van de regeringscoalitie niet op uit de plannen van CDA-staatssecretaris Marja van Bijsterveldt (onderwijs) te torpederen.

Maar toch, als er niet zwart op wit helderheid komt over de keuzevrijheid van docenten, houdt ze haar poot stijf, voorspelt Linthorst. En dat is geen ketelmuziek om vervolgens braaf in te stemmen, benadrukt ze. ‘Juristen zijn het oneens of leraren straks nog hun eigen lesboeken kunnen kiezen. In een brief van de Europese Commissie staat dat het misschien wel kan. Ik wil 100 procent duidelijkheid.’

Wat twee jaar geleden nog een simpel ideologisch standpunt was – gratis schoolboeken voor het voortgezet onderwijs – is opeens een juridisch steekspel op het allerhoogste niveau. Met een gerenommeerd advocatenkantoor (Stibbe) dat vecht tegen de landsadvocaat, en belangenclubs die uiteindelijk – op één na – allemaal zijn afgehaakt.

De scholen (VO-Raad) zijn tegen. De scholieren (LAKS) zijn tegen. De docenten (AOb) waren altijd al tegen.

Welbeschouwd is Werner van Katwijk, met zijn ouderorganisatie Ouders & Coo, de enige die nog werkelijk enthousiast is over de komst van gratis lesmateriaal in 2009. ‘De voordelen wegen op tegen de nadelen. Scholen gaan met uitgevers over prijzen praten. Ongebreideld shoppen met de creditcard van ouders is voorbij’, zegt Van Katwijk.

Hij was de aanjager, Ouders & Coo heeft een lobby van acht jaar achter de rug. Van Katwijk stelde in september 2006 op het CDA-congres eigenhandig de motie op waarmee de gratis schoolboeken in het verkiezingsprogramma belandden. De CDA-leden stemden massaal vóór, geërgerd als ouders zijn over de jaarlijks terugkerende prijsstijging van lespakketten.

Het PvdA-congres keek met een schuin oog mee en kon met een harde verkiezingsstrijd voor de boeg niet achterblijven. Naar de woorden van toenmalig minister Maria van der Hoeven (CDA), dat 300 miljoen euro per jaar beter aan het onderwijs zélf kan worden besteed, luisterde niemand meer.

Pas in december 2007 – de gratis lesboeken staan dan al stevig in het regeerakkoord van Balkenende IV – komt er een kink in de kabel. Een montere ambtenaar op het ministerie oppert dat de ‘gratis’ boeken Europees moeten worden aanbesteed. De totale opdracht komt op vrijwel iedere school boven de 206 duizend euro, en dan gelden de Europese concurrentieregels. Om elke aanbieder van boeken een eerlijke kans te geven, moeten scholen een openbare bieding organiseren.

Daarop moet iedere willekeurige uitgever of distributeur kunnen inschrijven. En voor wiskunde dus niet alleen de aanbieder van de geliefde methode Getal en Ruimte. Leraren moeten de boeken van hun gading ‘objectief’ gaan omschrijven, heet het. Letterlijk volgens de Brusselse richtlijn: ‘In de opdrachtomschrijving mag niet worden verwezen naar bepaalde merken, zodat gelijkwaardige producten van andere merken worden uitgesloten.’

Het is het begin van een juridische strijd over de betekenis van het begrip ‘gelijkwaardig’. Volgens de ene advocaat bepalen scholen zelf wat ze gelijkwaardig vinden. ‘Als ze de Koran bestellen, hoeven ze de Bijbel niet te accepteren.’ Anderen menen dat scholen van goede huize moeten komen, willen ze een vergelijkbaar boek weigeren. De staatssecretaris stelt, met de Europese Commissie, dat boeken gewoon op ISBN-nummer kunnen worden besteld.

De administratieve rompslomp, de dreiging van juridische procedures en de druk op docenten om het goedkoopste (en niet het beste) boek te kiezen, zijn voor vrijwel de hele oppositie in de Tweede Kamer medio maart reden om tegen de wet te stemmen. ‘Turks Fruit is iets heel anders dan een goedkoop liefdesromannetje uit de Bouquetreeks’, verdedigt Tofik Dibi van GroenLinks zijn keuze.

Alleen CDA, ChristenUnie, SGP en – na lang aarzelen – PvdA stemmen vóór. Niet eens zo heel lang geleden was alleen de VVD tegen.

De staatssecretaris mag inmiddels rugdekking hebben van de Europese Commissie en een hele Taskforce hebben opgericht om de scholen te helpen – onder docenten is de geest uit de fles. ‘Ik geloof er niets van dat we nog op ISBN-nummer kunnen bestellen’, zegt Marcel den Hollander, leraar Duits op het statige Gymnasium Haganum in Den Haag. ‘Dat zou het hele principe van aanbesteden onderuit halen.’

Den Hollander is ervan overtuigd dat met de gratis schoolboeken een nieuw onderwijsdrama is geboren. ‘Ik wil een boek kunnen kiezen dat dezelfde passie voor het vak uitstraalt als ikzelf. Moet ik mijn eigen stencils gaan uitdelen? De leerlingen zien me aankomen.’

Antonie van den Berg, wiskundedocent aan het Coornhert Lyceum in Haarlem, heeft de eerste ruzie in het sectieoverleg al achter de rug. Als oefening voor 2009 mogen de leraren met hun boekenlijst dit jaar niet boven de 308 euro uitkomen. ‘Opeens heb je rare discussies over een uitwerkingenboek van 15 euro. Kunnen we die niet van de lijst schrappen? Nee, vind ik. Leerlingen moeten kunnen spieken als ze thuis vastlopen met sommen. Didactische principes worden voor 15 euro overboord gegooid. We hebben echt bonje gehad.’

Bovendien, vindt Van den Berg, komt al het administratieve gedoe op het bord van de onderwijzer. ‘Ik heb het druk zat.’ En dan nog wat: ‘De kosten van boeken worden straks afgewogen tegen conciërges of de schoonmaak. Alles gaat op een grote hoop en we moeten maar afwachten hoeveel geld er voor boeken overblijft.’

Docenten hebben weinig invloed op het koepelbestuur, zegt Van den Berg. ‘Ons bestuur heeft 22 scholen in heel Noord-Holland. Dat staat ver van ons af.’

Weer een nieuwe managementlaag die de gratis schoolboeken regelt? ‘Er is geen ontkomen aan’, zegt Ditmar Waterman van Pianoo, de aanbestedingsclub van het ministerie van Economische Zaken. Scholen bellen hem nu al. ‘Het is een grote opgave. Goed inkopen is een vak.’

Grote scholenkoepels kunnen het prima zelf – sterker, die hebben het aanbesteden vaak al in de vingers omdat dezelfde regels gelden voor de aanschaf van schoolbankjes of computers. Maar voor kleine en middelgrote scholen adviseert Waterman dat ze gaan samenwerken in ‘inkoopcentrales’. ‘De kost gaat voor de baat uit, maar professionele inkoop rendeert altijd. Kijk naar het bedrijfsleven: ieder bedrijf heeft inkopers.’

De inkoper wordt volgens Waterman nooit belangrijker dan de ‘materiedeskundige’, zoals hij het noemt, de leraar in dit geval. ‘Als een school de wiskundemethode Getal en Ruimte wil, zorgen wij dat die er uitrolt.’ En het gevaar dat kwantumkortingen resulteren in één pot nat? Waterman: ‘Een inkoopcentrale kan wel degelijk verschillende boeken kopen. Je deelt alleen de expertise. De prijs is slechts één criterium.’

De groep die de meeste stampij maakt, de uitgevers, maant staatssecretaris Van Bijsterveldt om eerst met proeven te beginnen. ‘Wij staan niet op de banken voor een kostenreductie’, geeft Stephan de Valk van de Groep Educatieve Uitgeverijen (GEU) toe. ‘Maar zeggen welk boek je wilt, verhoudt zich niet met Europees aanbesteden. Dan komt de concurrentie er nog steeds niet aan te pas.’

Ook de VO-Raad, de club van schoolbesturen, wil liever eerst een experiment. ‘Laat een proefproces bij het Europese Hof duidelijk maken of de keuzevrijheid van docenten standhoudt bij de rechter’, zegt voorzitter Sjoerd Slagter.

Want gaat het mis, dan kunnen scholen straks worden gedaagd door uitgevers en distributeurs die zich gepasseerd voelen. Zijn de aanbestedingsregels niet precies nageleefd – niet denkbeeldig door de onervarenheid van scholen – dan moet de hele procedure opnieuw: van voor tot eind al gauw negen maanden, schatten deskundigen. Met het risico dat leerlingen al die tijd geen boeken hebben. Docent Den Hollander: ‘Dan mogen de ouderorganisaties pas echt trots zijn op wat ze hebben bereikt: gratis geen schoolboeken.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden