Bommenuitvinder om oorlog uit te bannen

Edward Teller, vader van de waterstofbom en talloze andere Amerikaanse wapenprojecten, noemde zichzelf een idealist...

Op 1 november 1952 vaagde een kolossale explosie het eilandje Eniwetok in de Stille Zuidzee van de kaart. De dag ervoor had fysicus Edward Teller nog ontspannen gesnorkeld in de lagune van de atol waar technici de laatste hand legden aan zijn geesteskind, de waterstofbom.

'Imposant, zelfs vanuit ons standpunt op tien mijl afstand, maar ik zou hebben gezworen dat de explosie geenkernfusie was', schreef Teller in zijn twee jaar geleden verschenen memoires. Pas een dag na de explosie werd duidelijk dat zijn bom echt werkte.

Een idealist, zo noemde de woensdag op 95-jarige leeftijd in Californië overleden Edward Teller zich. Om het kwaad op afstand te houden moest de vrije wereld militair oppermachtig zijn, vond hij. Teller bedacht en ontwikkelde de helse kernwapens die daarvoor nodig waren. Ogenschijnlijk zonder veel scrupules en met een peilloos wantrouwen jegens de Sovjets, die inmiddels zijn oude vaderland Hongarije onder de voet liepen.

Teller, een in Duitsland opgeleide Hongaarse jood, was vanaf 1940 nauw betrokken bij het Amerikaanse atoombom-programma. In 1941 werd hij gegrepen door een opmerking van zijn Italiaanse collega Enrico Fermi, die zich afvroeg of een gewone kernexplosie misschien zoveel energie vrijmaakte dat die lichte kernen zou kunnen versmelten.

Vanaf dat moment joeg Teller zijn visioen van de ultieme superbom na, daarin zwaar bekritiseerd door met name Robert Oppenheimer, de wetenschappelijk leider van het Amerikaanse atoombomprogramma, het Manhattan-project. Na de verwoesting van Hiroshima en Nagasaki besloot de Amerikaanse president Truman dat atoombommen volstonden als topwapen in het Amerikaanse arsenaal. Pas toen de Russen eind 1949 hun eerste atoomproef deden, kreeg Teller alsnog opdracht aan zijn 'super' verder te werken.

Tussen communistenvreter Teller en de linksige Oppenheimer zou het nooit meer goedkomen. In 1954 getuigde Teller voor een veiligheidscommissie dat hij de vitale wapengeheimen van de VS liever in handen gaf van iemand die hij beter begreep dan Oppenheimer. Die werd daarop aan de kant geschoven.

In de academische wereld werd Teller daarmee decennialang een paria, maar niet op het Witte Huis en het Pentagon. Teller bedacht het hart van Ronald Reagans Star Wars-raketschild, een röntgenlaser die volgens critici onmogelijk kon werken.

Teller, met gebogen postuur en zware Oosteuropese tongval het toonbeeld van de mad scientist, deerde de kritiek niet. De geschiedenis, zei hij in zijn memoires, had hem gelijk gegeven. De Sovjets waren failliet en Hongarije was bevrijd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden