Bommelding

Een eeuw geleden werd hij geboren, Marten Toonder. Ter ere van 'zijn' jaar vroegen we zes striptekenaars naar hun Ollie B. Bommel en Tom Poes.

Op de achterkant van het papier staat een aandoenlijke, niet afgemaakte potloodtekening van een jongen in korte broek, met opgetrokken knieën lezend in een Tom Poes. Eronder staat: 'Ik was 'n kind en wist niet beter, dan dat 't nooit voorbij zou gaan...'


Dick Matena, als 17-jarige in de leer gegaan bij de Toonder Studio's, had de opdracht eerst gelezen als: teken je visie op Olivier B. Bommel of Tom Poes. Toen hij ontdekte dat er versie stond, niet visie, maakte hij een grote harige beer - een dier, niet meer en niet minder.


Het is Toonderjaar dit jaar. Op 2 mei is het honderd jaar geleden dat de man die Nederland de Bommel saga gaf, werd geboren.


Het wordt groots gevierd met een musical, exposities, de Grote Heer van Stand Verkiezing, met een biografie, lezingen, met ruilbeurzen voor Bommelverzamelaars en een schrijversprentenboek.


Er zal ongetwijfeld weer veel gesproken worden over Marten Toonders betekenis voor de Nederlandse cultuur. Dat-ie de Nederlandse Walt Disney was, de grondlegger van de krantenstrip. Dat carrières begonnen in zijn Toonder Studio's: die van Dick Matena, Jan Kruis, Harrie Geelen, Thé Tjong-Khing, Piet Wijn.


Schrijvers en uitgevers zullen zijn literaire kwaliteiten benadrukken en verwijzen naar de woorden en uitdrukkingen waarmee hij de taal verrijkte: minkukel en bovenbazen, 'als je begrijpt wat ik bedoel' en 'geld speelt geen enkele rol'.


Weer anderen zullen de schijnwerper zetten op Toonder de maatschappijcriticus. 'Marten Toonder,' zegt Coot van Doesburgh die de liedjes schreef voor de Toondermusical De Nieuwe IJstijd, 'is voor mij de kunstpeetvader van het fatsoen. Hij prikte onzin door en bleef kritisch op alles wat er om hem heen gebeurde. In 1947 schreef hij al over smeltende ijskappen. Dat was op de rand van visionair.'


Dat laatste, het visionaire, wordt Toonder wel vaker toegedicht. Dick Matena: 'Dan zeggen mensen dat Olivier B. Bommel nog zo actueel is omdat Toonder een vooruitziende blik had. Onzin! Marten Toonder had een aantal hang-ups: het milieu, ambtenarij, geld. Dat waren toen ook al universele interesses.'


Volgens Matena is dit de belangrijkste verdienste van Marten Toonder: 'Hij heeft Nederland in een notendop gemaakt. Al die karakters uit zijn Bommelverhalen die archetypen zijn geworden: Dorknoper de ambtenaar, commissaris Bulle Bas, professor Prlwytzkofski, Wammes Waggel, Mispel Hop, lid van het Kleine Volkje, geschiedkundige Guichelheil: de wereld verandert, maar de karakters zijn eeuwigdurend. Dáárom zijn die verhalen nog zo leesbaar. Omdat we van al die mensen last hebben, of om ze kunnen lachen. Dat is het meest formidabele dat Toonder heeft gedaan.'


Op 20 januari 1986 verscheen de laatste Bommelstrip in NRC Handelsblad. De Bommelsaga omvatte 177 verhalen, in 11.768 afleveringen, 33.000 tekeningen en 13 miljoen woorden.


2012: Marten Toonderjaar


100 jaar Marten Toonder


Belgisch Stripcentrum, Brussel


t/m 23 september


Deze week opende in Brussel de expositie over leven en werk van Toonder. Centraal staan de reeksen Panda en Tom Poes. 'Of ze nu getooid zijn in schubben, vacht, dan wel veren, Tom Poes gaat in de eerste plaats over u en ik.'


De Stripdagen


Gorinchem


10 & 11 maart


De Stripdagen staan dit jaar geheel in het teken van Marten Toonder.


Waarom is heer Bommel een beer en Tom Poes een kat?


Stripmuseum, Groningen


vanaf 24 april


Een zoektocht naar het antwoord op deze vraag aan de hand van twaalf dierfiguren uit de Bommelsaga. Voor alle leeftijden.


Animatiefilms Toonder


EYE Film Instituut, Amsterdam


29 april, vanaf 16.30 uur


Bijna iedereen kent Marten Toonder als schrijver en striptekenaar, maar hij heeft ook, geïnspireerd door Disney, tekenfilms gemaakt. De Toonder Studio's behoorden zelfs jarenlang tot Nederlands grootste filmproductiebedrijven. In het Eye Film Instituut worden zijn animatiefilms vertoond.


De Nieuwe IJstijd


DeLaMar, Amsterdam


2 mei


Op de honderdste geboortedag van Toonder vindt de feestelijke opvoering plaats van de nieuwe musical De Nieuwe IJstijd.


Bommelweekend


Kasteel Doorwerth, Gelderland


26t/m 28 mei


Met een ruilbeurs van de Marten Toonder Verzamelaarsclub, voorstellingen en lezingen, schatten uit de collectie van de Bommelzolder, een speurtocht en een eenvoudige doch voedzame maaltijd.


Marten Toonder: een dubbel denk-raam


Letterkundig Museum, Den Haag


12 oktober 2012 t/m 31 januari 2013


Grote overzichtstentoonstelling belicht Toonders leven en werk aan de hand van originele illustraties en nooit eerder vertoonde artefarcten uit zijn persoonlijk archief.


De Bezige Bij i.s.m. het Letterkundig Museum


In het najaar verschijnt er een schrijversprentenboek met foto's, illustraties, en essays over de betekenis van het werk van Toonder voor de Nederlandse taal en literatuur


Voor meer activiteiten en uitgaven: zie toonderjaar.nl


Mark Rietman, tweeëneenhalf jaar lang de stem van Ollie B. Bommel in het hoorspel Bommel: 'Alles aan Bommel is extreem. Zijn ongefundeerde eigendunk maakt hem grappig. Hij is narcistisch, maar dat maakt hem ook sympathiek. En zijn naïviteit heeft iets aandoenlijks en levenslustigs. Ik herken dat wel: ik kan ook ergens induiken en er dan volledig voor gaan.'


Erik Kriek, bedenker van Gutsman:


'Olivier B. Bommel is voor mij de strip uit de krant die mijn vader las, de NRC. Daar stond in die tijd nauwelijks beeld in, Bommel was zo'n beetje het enige frivole. Ik vond de strip onbetwistbaar goed getekend, maar de verhalen en figuren vond ik oubollig en saai. Tom Poes was een kleurloze padvinder; daarom heb ik hem nu als rebel getekend. Bommel kreeg ik niet goed te pakken. Je denkt dat je zo'n stripfiguur wel even kunt natekenen, maar de stilering is zo bepalend, één verkeerde lijn en je zit er helemaal naast.'


Dick Matena verstripte klassieke romans als De Avonden van Reve en Kort Amerikaans van Wolkers:


'Het was Bommels grootste angst: door Markies de Canteclaer ontmaskerd te worden als gewoon een gekke, beetje zielige beer.'


Peter Pontiac van de undergroundcomic Kraut, in 2011 winnaar van de Marten Toonderprijs:


'Ik kan geen drie Bommelstrips achter elkaar lezen zonder somber te worden. Toonder analyseerde mensen op een manier waar ik niet vrolijk van werd - behalve in mijn drugstijd. Maar ja, dan werd je ook vrolijk als je een gebruikaanwijzing las. Toonders maatschappijkritiek wordt alleen maar actueler. Daarom heb ik Bommel en Tom Poes in een Occupy-setting getekend. Bommel staat voor het grote geld, Tom Poes zit met een spandoek, maar kijkt ook een beetje machteloos. Occupy is een tandeloze revolutie, tegen het grote geld leg je het altijd af. Toonder kijkt toe met een knowing smile: hij nam alles scherp waar en zag overal de waan van de dag.'


Hein de Kort maakt Dirk & Desiree (Revu) en Piet & Riet van de Buis (Het Parool):


'Marten Toonder is voor mij de man die de krantenstrip heeft neergezet, de man waaraan veel tekenaars schatplichtig zijn. Maar dat teruggrijpen naar vroeger, wat in zo'n Marten Toonderjaar gebeurt, daar heb ik niks mee. Er is te veel verlangen naar nostalgie. Met Annie M.G. Schmidt gebeurde hetzelfde. Als puber vond ik vooral de sfeer in Toonders tekeningen prachtig: dat dampige weer, die donkere bomen, de schaduw. De figuren vond ik niet zo interessant, ik kan me eerlijk gezegd ook niet één verhaal herinneren.'


Henk Kuijpers, bedenker van Franka:


'De strips van Bommel zijn in de jaren 70 door uitgeverij De Bezige Bij uitgegeven en verkleind tot kanttekeningen bij de tekst. Vandaar dat ik het schilderij van Bommelstein zo groot heb getekend: ik heb Toonder zijn formaat teruggegeven. Franka bevestigt bij het doek van Toonder een nieuw naambordje met de eretitel Teekenaar. Marten Toonder is gekaapt door de leraren Nederlands die hem dankbaar in de hoek van de literatuur hebben geduwd, maar hij was eerst en vooral een groot en ambachtelijk tekenaar. Toonder heeft wel eens fijntjes verwezen naar moderne tekenaars die klaar waren met 'een geintje en een lijntje'. Zelf had hij een enorm gevoel voor decor en sfeer. '


Peter van Straaten van onder meer Het dagelijks leven in Het Parool:


'Met deze tekening heb ik de poes en de beer teruggeven aan de natuur, Toonder slaat ze vanachter een boom gade en maakt een schets. Hij maakte mensen van ze: de poes een volslagen kleurloos personage, de beer een parvenu. In mijn tekening is van dat laatste niets meer over. Alleen een jasje.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden