Bomen om in te klimmen en om te omhelzen

Vervolg van pagina 1.

Het was de tijd dat het 'wandelen' door de Duitse 19de-eeuwse reform- en natuurbewegingen tot filosofie was verheven, en het bos tot centrum van 'Duitse identiteit'. Hermann werd het voorbeeld van de kloeke Duitser, en in 1875 werd zijn beeld bijna 55 meter hoog in het Teutoburger Wald gezet.

Minder beroemd, maar nog veel ouder is de mythevorming rond de grillige zandsteenformatie de 'Externsteine', die even verderop bij het plaatsje Holzhausen staat. In een van de rotswanden is een beroemd 12de-eeuws reliëf van de kruisafname gehouwen. In de Middeleeuwen was dit een doel voor pelgrims, in de 19de eeuw voor romantici, en onder Hitler was de rotsformatie geliefd bij enthousiaste nazi's die het als bakermat van een vroeg-Germaanse cultus zagen.

Beide omvangrijke monumenten staan er nog steeds, in een landschap dat soms niet veel anders is dan het in de late 19de eeuw moet zijn geweest. De tocht voert over een heuvelrug die dwars door het Teutoburger Wald klieft. Rechts strekt een golvende bomenmassa zich uit. Links is het uitzicht over de uitlopers van de beschaving; groene landerijen, plukjes huizen.

Na de eerste 15 kilometer lopen vanaf Oerlinghausen duikt Hermann op tussen de bomen, als beloning na een eenzame stijging. Het groene brons is glanzend schoon gehouden. Zijn zwaard omhoog, de blik fier vooruit, zijn voet vertrapt de Romeinse adelaar.

Eén ding is echter volledig veranderd: bij het beeld zelf is van heroïek geen spoor meer. Aan de andere kant van de heuvel is een parkeerplaats gebouwd. In een groot bezoekerscentrum kun je er voor 6 euro een papieren Germanenhelm kopen. Naast Hermanns sokkel bevindt zich een klimparkje, bedoeld voor kinderen. Vaders halen hun mountainbikes uit de achterbak en crossen in strakke pakjes van de Teutoonse boshellingen af.

Even lijkt het alsof het bos zijn oude functie van 'oord van mythes' helemaal heeft verloren. Maar dat is toch niet het geval; er zijn nieuwe mythes gekomen, en die zijn simpelweg onopvallender. Direct tegenover Hermann is een klein donker plakkaat op een muurtje aangebracht, ter gelegenheid van het 75-jarig bestaan van het monument. Er staat, toch wat besmuikt voor het jaar 1950: 'Duitse vrouwen en mannen bekennen zich eensgezind tot de vrede.'

Ook tijdens de wandeling erheen staan op diverse stenen 'vredes'-vermaningen op bronzen plakkaten. De boodschap is volledig anders dan het vurige nationalisme uit 1871, maar nog even officieel vanuit de politiek gedirigeerd. De keuze is duidelijk: na de val van het nazisme kon men in de nieuwe Bondsrepubliek de stoere Germaanse veldheer beschaamd vergeten of voor een nieuwe boodschap inzetten.

Ook de volgende dag, aan het begin van etappe acht, is te zien hoe oude bosmythes een nieuwe functie hebben gekregen. Bij een grote open plek in het bos rijzen de Externstenen op. Het zijn indrukwekkende rotspartijen van tientallen meters hoogte, die volledig onverwacht in het glooiende landschap opduiken.

Ook dit lijkt op het eerste gezicht gewoon een toeristenoord geworden. Bezoekers klimmen er omhoog voor een foto van het weidse uitzicht. Een parkeerplaats verderop maakt iedere moeite overbodig. Maar als je verder kijkt, blijkt er toch meer dan verwacht van de oude tradities terug te vinden. Een vrouw heeft in het bos achter de Externsteine haar handen tegen een boomstam aangelegd; ze mediteert met de bomen. Verderop in het bos zie je wandelaars met gekromde ruggen naar de grond turen, op zoek naar paddestoelen en andere natuurlijke producten.

De grote dichterslyriek rondom het bos is weliswaar verdwenen, maar de uitlopers van de Duitse bos- en wandelideologie laat zich hier onmiskenbaar gelden. Die past nu prima bij de huidige sport- en gezondheidscultuur, en zelfs bij de nieuwe hang naar mystiek. De dichtbundel is daarbij vervangen door de iPhone-app met gps-verbinding, en de ransel met proviand voor een website met de meest pittoreske horeca-gelegenheden.

Met donkere romantiek heeft het Teutoburger Wald weinig meer te maken. Maar de Hermannsweg is wel een 156 kilometer lange dwarsdoorsnede van het huidige West-Duitsland geworden. Oude mythen botsen er op moderne realiteit, vergeten heroïek op hedendaagse joligheid en de laatste herinneringen aan de 19de-eeuwse boscultus blijken door nieuwe verlangens vervangen.

De moderne Teutonen zijn mountainbikers en paddenstoelenplukkers geworden. Hun nieuwe mythes zijn die van de zorgvuldig geplande vredessymboliek van de overheid, van de machtige milieubeweging en van de moderne sportideologie. En helemaal bovenaan staat de triomf van de markteconomie, met Dr. Oetker als de Hermann van het naoorlogse Duitsland.

Als je dan nog verder loopt, voorbij de grote monumenten richting het Egge-gebergte, wordt het weer rustiger. Dan ben je weer alleen in het bos, en kun je luidkeels Schubert zingen, of Rammstein. Ook dat past nog steeds op de Teutoonse heuvelrug, waar je kilometers lang het Hermannsbeeld boven de bossen ziet uittorenen - als de in brons gegoten herinnering aan de oude boscultus.

HET DUITSE BOS ALS CULTUREEL SYMBOOL: TWEE EXPOSITIES

2011 is door de Verenigde Naties tot 'Jaar van het Bos' uitgeroepen. Als het bos érgens een lange cultuurhistorische betekenis heeft, dan is het in Duitsland. Dit najaar is die Duitse boscultus in twee tentoonstellingen Berlijn te zien. Op 2 december begint de grote expositie 'Onder de bomen' in het prestigieuze Duits Historische Museum. Op dit moment is in het Joods Museum een kunsttentoonstelling over 'Duitse identiteit' te zien, waar ook de boscultuur nogal ironisch terugkeert.

Vooral in de 19de eeuw had het bos in de Duitse cultuur een status die zelfs de zee in Nederland nooit heeft bereikt. Het bos kreeg een symbolische functie in de zoektocht naar 'nationale identiteit', en werd als de Duitse 'gezonde' tegenhanger van de Franse 'decadente' stadscultuur gezien.

Oude verhalen als 'Het Nibelungenlied' en de mythes rond het Teutoburger Wald, waar de Germaanse held Hermann de Romeinen zou hebben verslagen, werden opgenomen in een nieuwe romantische ideologie. Die zou rond 1900 uitlopen in de grote Duitse natuurbewegingen, maar ook in fel nationalisme. Bij de nazi's was het bos een belangrijk deel van de Blut und Boden-ideologie.

De eerste bekende voorbeelden van de 19de-eeuwse Duitse boscultus zijn de schilderijen van Caspar David Friedrich en de sprookjes van de gebroeders Grimm. De dichter Heinrich Heine schreef rond 1850 nog ironisch over de status van het Teutoburger Wald, waar 'de Duitse nationaliteit/ overwon in deze modder'. Allerminst ironisch klinkt het 80 jaar later bij de nazi Hermann Göring, die meende dat alleen de Duitser in het bos 'echte vreugde aan Gods heerlijke natuur' kon voelen.

In een kunstinstallatie in het Joods Museum wordt de dubbelzinnige verhouding met het eigen bosverleden het best duidelijk, via een citaat van de schrijver Elias Canetti (1960): 'Het massasymbool van de Duitsers was het leger. Maar het leger was meer dan het leger: het was het marcherende woud. In geen modern land is het woudgevoel zo levendig gebleven als in Duitsland. Het rigide en parallelle van de rechtopstaande bomen, hun dichtheid en aantal. [De Duitser] zoekt ook vandaag nog het woud op waarin zijn voorvaders geleefd hebben en voelt zich één met de bomen.'

jmberlin.de/heimatkunde

dhm.de/ausstellungen/unter-baeumen

DE 5 MOOISTE DUITSE BOSSEN

1. Beroemd binnen Duitsland is het 'nationale park Hainich', een stuk oerbos in de Oost-Duitse deelstaat Thüringen. Het is het grootste aaneengeschakelde loofbomengebied van Duitsland. www.nationalpark-hainich.de

2. Nog oostelijker ligt onder Dresden het berg- en bosgebied de 'Sächsische Schweiz', 'Saksisch Zwitserland'. Grillige zandsteenformaties en uitgestrekte bossen kenmerken dit onverwacht natuurlijke gebied. www.saechsische-schweiz.de

3. In het westen van Duitsland is het natuurpark Teutoburger Wald één van de meest bezochte bosgebieden. Behalve de Hermannsweg is ook de Eggeweg te wandelen; van beide zijn kaarten en gps-gegevens beschikbaar. www.teutoburgerwald.de

4. In het zuiden ligt het 'nationale park Bayerische Wald', dat uit maar liefst 900 vierkante kilometer bosgebied bestaat. Dit gebied is grotendeels volledig wild. De lynx leeft hier, en ook wolven. www.bayerischer-wald.de

5. Aan Frankrijk grenst het natuurpark 'Pfälzerwald', in het zuidelijk deel van de deelstaat Rheinland-Pfalz, bekend om zijn schilderachtige wijngebieden. Ook hier steken zandsteenrotsen mooi af tegen de kleurrijke bossen. www.pfaelzerwald.de

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden