Bomen met een genetisch vlekje zijn in België taboe

Transgene populieren kunnen een bron voor biobrandstof zijn. Maar in Gent mogen ze nog niet worden geplant.Door Bart Dirks..

Bart Dirks

Een somber gezicht bij prof. dr. Wout Boerjan, biotechnoloog van het Vlaams Instituut voor Biotechnologie (VIB) in Gent. Deze week hoorde hij van de Belgische ministers van Volksgezondheid en van Klimaat en Energie dat ‘zijn’ genetisch gewijzigde populieren vooralsnog niet geplant mogen worden in open veld. Terwijl hij al stiekem droomde van auto’s die milieuvriendelijk rijden op bio-ethanol van de bomen.

‘Er ligt een positief oordeel van de Adviesraad voor Bioveiligheid, en de Vlaamse regering is ook akkoord. Toch hebben de twee Belgische federale ministers zich laten leiden door de emoties en vooroordelen die altijd bij genetische modificatie opkomen.’

Boerjan doet sinds 1993 onderzoek in Gent naar populieren, de fruitvlieg onder de bomen. Het VIB was een van de instituten die vorig jaar in Science de 45 duizend genen van de snelgroeiende boom in kaart brachten. ‘Oorspronkelijk werkten we aan bomen die beter geschikt zijn voor papierproductie. Om wit papier te maken moet je lignine afbreken, een kleefstof in de celwand. Door een specifiek gen uit te schakelen, kregen we bomen die minder van deze kleefstof aanmaken. Dat lignine is bovendien op lagere temperaturen en met minder chemicaliën af te breken.’

De bevindingen lagen al een tijdje toen de discussie opkwam over biobrandstoffen als alternatief voor fossiele brandstoffen, zoals olie en aardgas. De laatste tijd groeit echter de weerstand tegen bio-ethanol uit maïs en biodiesel uit koolzaad. Deze gewassen worden gezien als concurrent voor de voedselproductie, en ze kunnen nadelig zijn voor de biodiversiteit. Ook de CO2-winst blijft beperkt.

Celwanden

Celwanden
De ‘tweede generatie’ biobrandstoffen – zoals populieren, wilgen en olifantsgras – kunnen aan die bezwaren tegemoetkomen. De bio-ethanol wordt niet uit zetmeel gehaald, maar uit celwanden van het hout. Net als bij de productie van wit papier moet eerst het lignine worden verwijderd. Vandaar dat de transgene populier uitermate geschikt lijkt voor dit doel.

Celwanden
Boerjan: ‘Er zijn nog andere voordelen vergeleken met soja of koolzaad. Populieren hebben geen rijke landbouwgrond nodig. Terwijl ze groeien, nemen ze zoals alle bomen CO2 uit de lucht op. Ze groeien zonder extra bemesting.’

Celwanden
Gestoken in groene labjas toont Boerjan de kwekelingen in de kassen van het VIB, op de hoogste verdieping. ‘Onze serreproeven hebben hier aangetoond dat uit dit hout tot 60 procent meer bio-ethanol kan worden geproduceerd dan uit wildtype-populieren. We hebben veldproeven nodig om te kijken wat de invloed is van seizoenen en bodemgesteldheid.’

Celwanden
Op het proefveld zouden bomen tot anderhalve meter hoog groeien; dan worden ze teruggesnoeid tot tien centimeter. Vervolgens maken ze zijscheuten aan. Die takken kun je om de drie jaar oogsten en versnipperen voor de verwerking tot bio-ethanol.

Celwanden
‘Dit zogeheten korte-omloophout kun je 25 jaar laten staan. In die tijd kun je zeven tot acht keer oogsten. Je hoeft dus slechts één keer te planten, en de opbrengst is vele malen hoger dan bij de eerste generatie biogewassen.’

Celwanden
Doordat de bomen klein blijven, leveren ze per hectare veel meer op dan bestaande productiebossen. Daar worden bomen op acht meter afstand van elkaar geplant; het korte-omloophout heeft genoeg aan zeventig centimeter afstand. ‘Je kunt tien- tot vijftienduizend planten per hectare kwijt’, aldus Boerjan.

Greenpeace

Greenpeace
Maar de Belgische ministers hebben met hun besluit dus voorlopig een streep gezet door de veldproeven. Er waren 105 reacties binnengekomen op de publieke consultaties, onder meer van Greenpeace. De tegenstanders vrezen onder meer dat de bomen gaan kruisen met wildtype-populieren, of dat afgewaaide takken wegwaaien en elders stekken.

Greenpeace
Greenpeace is tevreden. De organisatie vindt dat de Belgische ministers voorrang hebben gegeven aan een ‘langetermijnvisie’ en rekening hebben gehouden met de gevolgen van de toekomstige commercialisering van de transgene bomen.

Greenpeace
Tot ergernis van Boerjan. ‘Laten we dan maar de oerbossen blijven kappen voor de stijgende vraag naar hout, papier en energie. De angst voor onze populieren is ongegrond. Onze variëteit wortelt niet goed, dus de kans op ongecontroleerde verspreiding is miniem. Zelfs met stekpoeder wilden de losse takken in de kas niet uitlopen. Deze populier bloeit pas na vijf tot acht jaar, terwijl wij de bomen om de drie jaar terugsnoeien voor de oogst. Dan begint de bloeicyclus van voren af aan.’

Greenpeace
Het stoort de biotechnoloog dat er zo’n angst is voor het uitschakelen van één gen. ‘In de natuur gebeurt dat ook, als afwijking. En klassieke veredelaars kruisen duizenden genen met elkaar om vervolgens af te wachten wat er gebeurt. Dat vindt iedereen de normaalste zaak van de wereld.’

Greenpeace
De teleurstelling is groot dat de Belgische overheid ook het positieve wetenschappelijk advies van de Adviesraad voor Bioveiligheid negeert. In de huidige politiek gevoelige situatie leggen sommige Vlaamse politici de afwijzing ook anders uit: de federale ministers van Klimaat en Energie en die van Volksgezondheid zijn immers Franstaligen. Volgens Vlaams minister Patricia Ceysens (Wetenschap en Innovatie) is er sprake van een ‘boycot van de Vlaamse milieu-innovatie’.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden