Bombing Dostojevski

Theatermaker Ko van den Bosch (1958) bewerkte het boek Misdaad en straf voor toneel. Maar hoe doe je dat? Keuzes maken! Van boek naar toneel in acht stappen.

KARIN VERAART FOTO AN-SOFIE KESTELEYN

1 Eerste kennismaking

'Op vakantie, aan de rand van een zwembad. Ik kon het niet meer wegleggen. Ola (Mafaalani, regisseur en levenspartner, KV) was ook direct gegrepen. Duidelijk. Dat zouden we dit seizoen gaan doen.

'Maar ja, eenmaal thuis sluit je je op in je werkkamer en denk je: oei, oei. Véél. Waar te beginnen? We hebben vier of vijf verfilmingen gezien, van Hollywoodproducties en doortimmerd BBC-materiaal tot Russische versies. Daar pik je wat goede ideeën uit, bijvoorbeeld een handige introductie van alle figuren. Maar in alle gevallen miste ik het koortsachtige uit de roman. Ik bedoel: wat je zag was duidelijk, alles zit erin, de anekdote wordt verteld en toch is de sfeer er niet. Daar moesten we iets op verzinnen.'

2 Carpet bombing Dostojevski

'Zo heb ik het genoemd. De volgende stap. Een tapijtje aan bommen leggen, het hele verhaal opblazen en reorganiseren in een soort storyboard; een groot bord met allemaal kaartjes van elk hoofdstuk. Wat er gebeurt, waarom, wie wie tegenkomt: een hele wand vol met die personages, stuk voor stuk schilderachtige types en situaties. Dat heb je absoluut nodig, want afgezien nog van de omvang zit er ook veel herhaling in, scènes die op elkaar lijken, hallucinaties. Om überhaupt grip te krijgen op het boek is zo'n plattegrond onmisbaar.'

3 Afvalrace

'En dan moet je bedenken: welke gebeurtenissen, welke personages vallen af? Die fase gaat gepaard met grote paniek. Want het briljante van het boek is het palet aan thema's, de breedte ervan, van beschrijvingen van Sint Petersburg, filosofieën, christendom, kapitalisme, pedofilie tot morele dilemma's - doorlopend moet je een keuze maken. Wat zijn de hoofdlijnen, wat wil ík? Je kunt ook een heel ander stuk vanuit ditzelfde boek maken. Iedereen heeft zo zijn motieven, hypocriete trekjes, dingen die ze voor elkaar proberen te krijgen. Dat is geweldig beschreven. Maar op gegeven moment hebben we ook pragmatisch gekeken: welke acteurs hebben we en wie past er bij welke figuur? En zo zijn er verhaallijnen gesneuveld en hebben we van personages afscheid moeten nemen. Dat vond ik echt zwaar.'

4 Volkert van der G.

'De hoofdpersoon is Rodion Romanovitsj Raskolnikov, een arme student die een dubbele moord begaat. Met een bijl brengt hij een oude woekeraarster en haar zus om het leven. Is dit een Breivik? Een Volkert van der G.? Het ligt voor de hand een dergelijke keuze te maken, of daarnaar te verwijzen maar het zou Raskolnikov toch onrecht doen zijn veelkantige personage terug te brengen tot een terrorist! Hoewel je in de motieven van Volkert van der G. ook wel een zeker idealisme zou kunnen vermoeden. Raskolnikov handelt uit idealistische gronden, hij wil een daad stellen: de onverschiligheid, de willekeur van zijn omgeving aan de kaak stellen. Vaak zie je dat hij wordt neergezet als een jachtige, neurotische man met draaiende ogen. Dat kennen we nu wel. Joris Smit speelt hem vooral soepel, sprankelend. Af en toe is het zo ongelooflijk komisch, en daardoor heel goed.'

5 De crux

'We waren het als artistiek team snel eens: we vertellen het verhaal van hem, Raskolnikov. Zijn statement is: Ik heb wél iets gedaan, al was het misschien fout. Hij daagt het publiek uit: als je een ideaal hebt, durf er dan ook iets voor te doen. Ik heb alleen maar willen durven, zegt-ie over die daad. Ik heb het gedurfd. Dat is de crux van het stuk geworden. Het verzet tegen de orde. Tegen onrecht. Daarmee is het ook een aanval op de zelfgenoegzaamheid van iedereen die wel binnen de structuur blijft, binnen het systeem. Dat daagt hij uit. Dat probeert hij te veranderen. En dat is eigenlijk de premisse van het stuk. '

6 Empathie

De godsdienst zit er niet in. Daar heb ik niks mee. Als je dat toch doet, wordt het zo vaag-etherisch. We hebben wel gekeken naar wat de zoektocht van Dostojevski is en waar die aanhaakt bij wat er hier en nu gebeurt. Wat erg belangrijk is in onze voorstelling: empathie. Dat is een van de redenen dat we Bas Heijne hebben gevraagd mee te denken met deze productie, hij is daar veel mee bezig in zijn columns, hij is begaan met wat er in Nederland gebeurt. Empathie als motor voor het handelen in plaats van geldelijk gewin; dat is ook waar het personage Sonja 'om gaat', om het zo te zeggen. Sonja is van een uitgesproken menselijkheid, ze prostitueert zichzelf om haar naasten te helpen, ze is iemand die zichzelf wegcijfert maar ze is sterk. Zij bekijkt Raskolnikov als mens en niet als misdadiger. Dat tedere en dat zachte heeft actrice Klára Alexová van nature al. Ze is een haast 'spirituele' verschijning. Als Sonja staat ze Raskolnikov bij op een heel fysieke manier, laat ze hem empathie als het ware voelen.

'Een andere manier waarop we dat thema uitwerken is via de vermoorde Aljona, die wordt beschreven als een gierige woekeraarster met een rattenstaart. Bij ons is ze eigenlijk een prima ballerina. Eenmaal dood blijft ze steeds dansend aanwezig aan de randen van het blikveld van Raskolnikov. Ze ontdoet zich van haar lelijkheid, blijkt een heel mooi mens. Raskolnikov ervaart dat als zodanig, waardoor hij inziet dat hij die moord heeft gepleegd op verkeerde gronden. Een oproep tot empathie: had hij toch beter nagedacht voordat hij dit mens doodde.'

7 De reis

'Een intellectuele constructie die niet past op het leven, dat is een ander belangrijk gegeven uit het boek. Een dat me bijzonder aanspreekt ook. Raskolnikov heeft een ideaal, bouwt er een theorie omheen en wil van daaruit handelen. Hij wil groots zijn, overal boven staan, een Napoleon worden, maar daar is-ie niet op gebouwd, daar redt-ie het helemaal niet mee.

De moord, daar stuntelt hij zich doorheen. De morele rechtvaardiging heeft-ie op orde, maar hij zou de bijl nog vergeten, de lus zit niet in zijn jas en hij verslaapt zich bijna. Uiteindelijk gaat het veel beter met hem als hij ten langen leste een veel eenvoudiger leven accepteert en zichzelf kan zien zoals hij is. Dat is de reis die hij maakt en dat vind ik mooi. Ik ben opgegroeid met Camus' De mythe van Sisyphus en het motto: streef niet naar onsterfelijkheid maar put het veld der mogelijkheden uit. Raskolnikov slaat die weg in.'

8 Grand Dessert

'We zijn uiteindelijk uitgekomen op drie akten. De eerste is episch, de acteurs zijn eigenlijk de vertellers, bijna een soort deeltjesversnellers waardoor Raskolnikov opgejaagd wordt. Zo konden we verhaallijnen uitzetten en ook de taal van Dostojevski goed laten horen: zijn beschrijvingen van Sint Petersburg zijn te mooi om in toneeltaal om te zetten, die toch korter en geserreerder is.

'In de tweede akte hebben we de Raskolnikov-Porfiri-scènes ondergebracht, het kat-en-muisspel tussen dader en rechercheur, zeg maar een Columbo-dialoog, met kenmerkend ge-jen en gezuig.

'En de laatste akte is een grand dessert! Een performance met de dynamiek van een musical, met kleur, glitter, muziek. Op het moment dat Raskolnikov bekent en naar Siberië wordt afgevoerd, gaat het up-tempo, met parallelle scènes van verhaallijnen die hier bij elkaar komen.

Eerder wordt het toneelbeeld gedomineerd door armoede, een kapot bankstel, kartonnen dozen, grijzig, muffig. Maar de derde akte weerspiegelt de schittering die de wereld krijgt op het moment dat je je niet blind staart op het enorme onrecht dat bestreden moet worden met een grote daad. Zo eindigt het met de mogelijkheid voor een nieuw begin voor Raskolnikov en zijn geliefde Sonja en loopt dit tragische, melancholieke verhaal goed af.'

'Prestoeplenije i nakazanije', Misdaad en straf dus, van Fjodor Michaïlovitsj Dostojevski (1821-1881) verscheen aanvankelijk als feuilleton in een vooraanstaand Russisch tijdschrift. Uiteindelijk zou het een van Dostojevski's belangrijkste werken worden. De roman kent talloze personages, maar de hoofdfiguur is Raskolnikov: een gesjeesde student die een roofmoord pleegt om zijn familie van de armoede te redden. Hij houdt zich daarbij voor dat hij bestemd is voor grootse daden en daarmee boven de moraal staat. Hij wordt al snel gevolgd door politiebeambte Porfiri Petrovitsj, die niet direct over bewijs beschikt maar Raskolnikov niettemin op de zenuwen werkt. Feitelijk is deze toch een best zachtaardige jongen, die door zijn daad uiteindelijk in geestelijke nood geraakt. In zijn contact met Sonja, een gelovige prostituee, vindt hij zijn weg terug naar de gemeenschap.

Misdaad en straf van het NNT gaat zondag 3/3 om 16.00 uur in de Stadsschouwburg Groningen in première. Landelijke tournee: nnt.nl

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden