Analyse

Bolsonaro kijkt weer af van Trump en zaait twijfel over stemcomputers

Weer is Bolsonaro hoofdrolspeler in zijn eigen controverse. Zijn aanvallen op het ‘frauduleuze’ kiesstelsel dienen meerdere doelen: hij dekt zich in voor naderend verlies in 2022 én leidt de aandacht af van andere crises, zoals de pandemie en de haperende economie. Het electoraal hof slaat terug met een onderzoek.

De Braziliaanse president Jair Bolsonaro eind vorige week in de hoofdstad Brasilia tijdens een welkomstceremonie voor de bezoekende president van Kaap-Verdië. Beeld AFP
De Braziliaanse president Jair Bolsonaro eind vorige week in de hoofdstad Brasilia tijdens een welkomstceremonie voor de bezoekende president van Kaap-Verdië.Beeld AFP

President Jair Bolsonaro kijkt met zijn 1,85 meter over de hoofden van een groepje aanhangers heen en oreert: ‘Ik begrijp het niet, waarom zoveel verzet?’ Zijn kruistocht tegen de stemcomputers waarmee Brazilië sinds 1996 zijn politici kiest, is enkel ingegeven door nobele, democratische motieven, zegt hij tegen zijn supporters dinsdag op het gazon van het presidentieel paleis Alvorada in de hoofdstad Brasilia. Hij heeft werkelijk niets tegen de instituten, tegen het electoraal hof (TSE) en het hooggerechtshof – maar die TSE-voorzitter Luís Roberto Barroso, zegt hij, díé probeert zijn wil op te leggen aan het Braziliaanse volk. Zijn fans knikken instemmend.

De politicus Bolsonaro gedijt bij vijanden, mensen met een naam en een gezicht, die tal van schimmige intenties kunnen worden toegedicht. Het maakt de wereld overzichtelijk: de president versus zijn tegenstanders. Zo bezien is hij niet in gevecht met een systeem dat al sinds het einde van het militaire bewind halverwege de jaren tachtig de Braziliaanse democratie stut, maar met een man, in dit geval de rechter Barroso, die Brazilië een slechte dienst zou bewijzen. Terwijl Bolsonaro op de persoon speelt, zoekt het systeem naar een antwoord op de ondermijnende aanvallen van de president.

Zijn jongste aanvaring met de rechtsstaat (de zoveelste van een lange reeks) gaat over de betrouwbaarheid van elektronisch stemmen. Met nog ruim een jaar te gaan tot de presidentsverkiezingen zaait Bolsonaro al enkele maanden ongefundeerde twijfels over het kiesstelsel. In peilingen zakt hij steeds verder weg ten opzichte van zijn linkse rivaal, oud-president Lula da Silva. Lula keerde dit voorjaar plots terug in de politieke arena nadat het hooggerechtshof een serie corruptieveroordelingen tegen hem nietig had verklaard. De voorman van arbeiderspartij PT zou volgens opinieonderzoek in een tweede ronde twee keer zoveel stemmen krijgen als Bolsonaro.

Afgekeken van Trump

Wie niet kan winnen als hij zich aan de regels houdt, kan altijd nog het spel zelf aanvallen. De computers zouden gevoelig zijn voor fraude, beweert Bolsonaro op basis van ‘aanwijzingen’. Zonder papieren stembewijzen, waarschuwde hij, kunnen de verkiezingen niet doorgaan. De strategie lijkt één op één overgenomen te zijn van zijn Amerikaanse voorbeeld Donald Trump, die nog altijd beweert dat de Democraten de verkiezingen hebben ‘gestolen’, al deed Bolsonaro zes jaar geleden als congreslid al vergelijkbare uitspraken.

Aanvankelijk eiste het electoraal hof dat de president bewijs levert. Deze week ging het, nadat Bolsonaro’s onderbouwing was uitgebleven, over op zwaarder geschut. Het hof stelt een onderzoek in naar mogelijk machtsmisbruik door het staatshoofd. Bovendien vroeg het instituut aan het hooggerechtshof om te onderzoeken of Bolsonaro kan worden vervolgd wegens het verspreiden van nepnieuws. ‘Het systeem vecht terug’, zegt politicoloog Naue de Azevedo, verbonden aan de Universiteit van Brasilia. ‘De rechters proberen een grens te trekken: tot hier en niet verder.’

Opgejaagd door een populist die altijd de controverse zoekt, drijft Brazilië nieuwe wateren in. Nooit eerder, zegt De Azevedo, onderzocht het electoraal hof een president. Nooit eerder, stelt het hof dat waakt over de rechtmatigheid van verkiezingen, was het nodig. In een gezamenlijke verklaring begin deze week weerlegden voorzitter Barroso en zijn voorgangers – sinds de oprichting van het het hof in 1988 – de verdachtmakingen. Het electoraal hof is er juist in geslaagd een einde te maken aan een lange geschiedenis van frauduleuze verkiezingen, stellen de rechters. Al 25 jaar helpen stemcomputers daarbij: ‘Sindsdien is nooit een fraudegeval waargenomen.’

Barroso liet al zijn voorgangers de brief ondertekenen in een poging niet vatbaar te zijn voor Bolsonaro’s drijfzand. Tevergeefs, hij was er al tot zijn nek in weggezakt. Want een dag later stond daar de president alweer, zich hardop afvragend waarom men zich zo verzet. Hij gaf zelf het antwoord: voorzitter Barroso en diens persoonlijke missie tegen Brazilië. Ga maar na: Barroso was een van de hoge rechters die de veroordelingen tegen Lula hadden teruggedraaid. ‘Dezelfde mensen die Lula hebben vrijgelaten, gaan volgend jaar de stemmen tellen en controleren.’

Falend beleid

Politicologen als De Azevedo zien het schouwspel met lede ogen aan. Weer weet Bolsonaro de media-aandacht naar hem te verplaatsen. ‘Het werkt keer op keer. Een fantastische strategie: zolang ze maar over hem praten.’ Het telefoongesprek dat hij voert met de Volkskrant onderschrijft zijn punt. Bolsonaro’s provocaties leiden af van al die andere zaken die hem raken in zijn populariteit: een parlementaire commissie die het falende coronabeleid van zijn regering onderzoekt en corrupte vaccindeals onthult; stijgende werkloosheid; een kwakkelende economie; stevige inflatie die het leven voor iedereen duurder maakt.

Tot nog toe overleeft de president elke crisis door telkens nieuwe crises te creëren. Terwijl hij het voorbeeld van Trump volgt, keek uitdager Lula vorig jaar goed naar de campagne van Biden. Te midden van Bolsonaro’s worsteling met de democratische fundamenten van het land verzoekt Lula zijn Twittervolgers om mondkapjes te dragen. ‘Ik vraag het niet voor mij, maar voor jullie.’ Hij hoeft zijn tegenstander niet te noemen om Brazilië te herinneren aan de 560 duizend doden.

De Amerikaanse parallel doortrekkend, houdt het voor Bolsonaro na de komende verkiezingen op. In theorie kunnen de onderzoeken van het electoraal hof en het hooggerechtshof zelfs al voor de verkiezingen leiden tot Bolsonaro’s uitsluiting. Ook het parlement kan tussentijds besluiten tot afzetting. Maar de parlementsvoorzitter, die het startschot kan geven voor impeachment, is een politieke bondgenoot van de president. Brazilië is Brazilië, zegt De Azevedo. ‘Alles kan gebeuren, zelfs niets.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden