Nieuws

Bolsonaro door de knieën: ‘Aanval op rechtspraak was nooit mijn bedoeling’

Twee dagen nadat hij ten overstaan van tienduizenden mensen dreigementen uitte richting het hooggerechtshof, gaat de Braziliaanse president Jair Bolsonaro in een brief diep door het stof.

President Jair Bolsonaro geeft een toespraak voor medestanders tijdens een betoging op dinsdag.  Beeld AFP
President Jair Bolsonaro geeft een toespraak voor medestanders tijdens een betoging op dinsdag.Beeld AFP

Bolsonaro schrijft in een verklaring die donderdagmiddag verscheen op de website van de Braziliaanse overheid, dat hij zich liet meeslepen in het moment. Hij heeft, werkelijk waar, het grootste respect voor de rechterlijke macht, schrijft hij. En als uitvoerende macht heeft hij niet het recht daaraan te tornen.

De rechtse houwdegen Bolsonaro stapelde sinds zijn aantreden in 2019 verrassing op verrassing, maar niet eerder nam hij gas terug. De ene hoogoplopende ruzie deed hij vergeten door elders moddergevechten te starten. Verontwaardiging over boude uitspraken liet hij verbleken door nog hardere termen te gebruiken. Tot nu: voor het eerst uit de president een mea culpa. Hij heeft het allemaal niet zo bedoeld.

De sussende woorden lijken erop gericht een zelfgecreëerde tijdbom te ontmantelen. Afgelopen dinsdag, op Onafhankelijkheidsdag, gaven enkele honderdduizenden aanhangers gehoor aan zijn oproep om de straat op te gaan. De centra van steden als Brasilia, São Paulo en Rio de Janeiro kleurden in het nationale geel en groen.

In Brasilia, midden tussen de gebouwen van de drie Braziliaanse machten (regering, rechtspraak en parlement), sprak Bolsonaro dreigende woorden richting hoge rechter Alexandre de Moraes. Die startte vorige maand een onderzoek naar de president, op verdenking van de verspreiding van nepnieuws.

Suggestieve woorden

‘Als de voorzitter hem niet in het gareel krijgt, kan hem iets overkomen dat we niet willen’, luidden de suggestieve woorden van het staatshoofd. Zijn fanatieke volgelingen reageerden met gejuich. Velen in het publiek spraken tegenover journalisten de bereidheid uit om de wapens op te pakken.

Bolsonaro riep bovendien dat hij nooit naar de gevangenis zou gaan en dat ‘alleen God’ hem zijn macht kan ontnemen. Het was de overtreffende trap van maandenlange verbale aanvallen op het hooggerechtshof en andere instituten zoals het electoraal hof, dat hij al vóór de presidentsverkiezingen van volgend jaar beticht van fraude.

Zijn woorden hadden onmiddellijk effect. Duizenden vrachtwagenchauffeurs die deelnamen aan de demonstraties zetten na dinsdag hun protest voort en blokkeerden snelwegen in meer dan de helft van de 26 Braziliaanse deelstaten. De truckers sloten zelfs de centrale boulevard van hoofdstad Brasilia af. Woensdag deed Bolsonaro al een poging om de gemoederen te sussen met een audiobericht, maar de demonstranten weigerden te geloven dat dat werkelijk afkomstig was van de president. Zodoende hielden de truckers ook donderdag nog een groot deel van het land in de houdgreep.

Crisis

Braziliaanse media melden dat de president donderdagochtend hulp inschakelde van de rechtse oud-president Michel Temer. Hij nam de macht over, nadat de linkse president Dilma Rousseff in 2016 door het parlement werd afgezet. In een vier uur durend gesprek over de door Bolsonaro veroorzaakte constitutionele crisis tussen het staatshoofd en de rechtspraak, overtuigde Temer de zittende president om ‘een boodschap van verzoening’ te versturen. Een uur later publiceerde de overheid online een brief. Het statement is door Temer geschreven, meldt nieuwszender Globo.

Politicoloog aan de Universiteit van Brasilia, Nauê de Azevedo, vermoedt dat de president vooral het eigen vege lijf probeert te redden met de inschakeling van Temer. Tot nu toe reageerde Bolsonaro juist altijd met gestrekt been op elk justitieel onderzoek dat naar hem werd geopend. ‘Mogelijk heeft Temer hem gewaarschuwd dat hij verantwoordelijk zou worden gehouden als de situatie verder uit de hand zou lopen.’

Het was allemaal niet zo bedoeld, luidt nu de nederige boodschap. De president zou zichzelf hebben opgehitst en in die emotie ‘botte woorden’ hebben gebruikt. Zijn meningsverschillen met rechter De Moraes, schrijft hij, horen thuis in de rechtbank. ‘Ik benadruk nogmaals mijn respect voor de instituties.’

‘Komische film’

Een knieval als climax van al drie jaar oplopende emoties – weinig Brazilianen hadden het zien aankomen. ‘Het is een komische film’, reageert analist De Azevedo. Steeds meer kiezers verwijten Bolsonaro zijn desastreuze houding tegenover de coronapandemie, die al aan ruim 580 duizend Brazilianen het leven kostte. Ook op economisch vlak dalen zijn waarderingscijfers.

Al maanden doet hij verwoede pogingen om die tanende populariteit te stutten. Zo suggereerde hij al dat stemcomputers fraudegevoelig zouden zijn en hakte met de verbale botte bijl in op het electoraal hof. Toen het hooggerechtshof zich mengde in de ruzie, zette hij het gevecht gewoon voort met de hoogste rechters. In peilingen loopt Bolsonaro straatlengtes achter op zijn linkse rivaal, de oud-president Lula da Silva. Die kreeg afgelopen voorjaar, dankzij een uitspraak van het hooggerechtshof, zijn politieke rechten terug. De eerste ronde van de aanstaande presidentsverkiezingen vinden plaats in oktober volgend jaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden