Bollywood voor beginners

In westerse ogen, gewend aan genrevaste films, zijn Bollywoodfilms een bizarre mix van actiefilm, thriller, liefdesdrama, komedie, musical. Maar wie zich erdoor laat betoveren ziet een overrompelend, kleurrijk, onweerstaanbaar fenomeen....

Als Amitabh Bachchan op 11 juni in de Amsterdamse Arena zijn opwachting maakt bij de uitreiking van de IIFAawards, een prestigieuze Indiase filmprijs, zullen weinig autochtonen zich realiseren dat een halfgod is neergedaald in Amsterdam. 62 Jaar oud is de aartsvader van de Indiase film inmiddels. Bachchan is allang niet meer die onweerstaanbare koffiekleurige jongen met het zwarte golvende haar en de losse heupen uit de jaren zeventig, toen hij schitterde in Bollywoodhits als Don en Zanjeer. Hij draagt nu een gedistingeerd grijs baardje en geldt, met 158 films op zijn naam, als een van de grootste filmacteurs van Zuid-Oost-Azië.

Er zijn, zoals dat gaat in de filmwereld, nieuwe helden gekomen, jong, fris en nog mooier. Zoals Shah Rukh Khan, die in de remake van Don gaat spelen, of Hrithik Roshan, die met zijn poezenogen een hype werd. Maar Bachchan - Big B voor de Indiërs, die hem vereren - is en blijft de personificatie van de Bollywoodfilm, dat overrompelende, kleurrijke, onweerstaanbare fenomeen dat India de wereld schonk en dat jaarlijks miljoenen ten oosten van Turkije doet samendrommen in de bioscoop, net als nog eens miljoenen in de Indiase diaspora, van Suriname tot Southall (Londen) en van Mauritius tot Zuid-Afrika.

Een Bollywoodfilm - van Bombay (het huidige Mumbai, centrum van de Indiase film) en Hollywood - is in westerse ogen, gewend als die zijn aan genrevaste films, een bizarre mix van actiefilm, politieke thriller, liefdesdrama, komedie en musical. Een klassieke Bollywoodfilm, ook wel masala-film (van het kruidenmengsel), telt twee of drie gevechtsscènes, zeker vier zang-en dansscènes, minstens een slechterik en twee (soms drie) geliefden die door standsverschil, religieuze scheiding of politieke strubbelingen niet zomaar tot elkaar kunnen komen. En hij duurt een uur of drie.

Of zoals een fan op een internetforum het stelt: mors je in een Amerikaanse actiefilm bier over de hoofdpersoon heen, dan krijg je een klap op je bek. Doe je dat in een Bollywoodfilm, dan volgt eerst een zeven minuten durend muzikaal intermezzo met dans waarin het verlies van het bier betreurd wordt, waarna alsnog die klap op je bek volgt. Als het meezit begeleid door een slecht gesynchroniseerd 'BIEFF'.

Het is makkelijk om Bollywood te ridiculiseren. Dat blote middenrif dat uit een (bij voorkeur natte) saree piept! Die behaarde bast van de Adonis die de maagd en, belangrijker, haar onwillige vader tot een huwelijk moet zien te verleiden! Geen tongzoenen, geen seks, beslist géén seks en dat in het land van de Kama Sutra!

Maar dat doet geen recht aan de Indiase film, aan de rijkdom in genre, in kwaliteit en in wat hij teweeg brengt. Een goede Indiase film is film op zijn puurst. een feest voor oog en oor, soms vol (plat en minder plat) amusement, soms vol maatschappijkritiek en politiek getob. 'Natuurlijk kan de Bollywoodfilm gruwelijk zijn', zei Aamar Khan hoofdrolspeler in Lagaan onlangs tegen Time Magazine. 'Maar op haar best is ze fabelachtig. De passie, opwinding en emoties kunnen monumentaal zijn. Het zou verschrikkelijk zijn dat te verliezen.'

Indiërs kijken vooral, zo wil een populaire opvatting, omdat zo'n drie uur durend spektakel een welkome vorm van escapisme is in een land waar viervijfde van de mensen niet altijd te eten heeft. Buiten India kijkt men wellicht omdat de gangbare Hollywoodsterren te exotisch zijn, te blond, te langbenig. Zwarte Amerikanen losten dat op door in de jaren zeventig Blaxploitationfilms te maken, waarin niemand wit mocht zijn. De Indiase diaspora hoefde dat niet; die werd al voor Mother India uit 1957, de moeder aller Bollywoodfilms, bediend door een eigen filmindustrie uit het moederland. Het groeiende leger NRI's (non-resident Indians) laafde zich aan films vol donkere mannen met hazelnootkleurige ogen en zwart golvend haar die op je vader leken. Voor miljoenen Indiase meisjes is niet de snoezige blonde Cameron Diaz het aspiratieniveau, maar Aishwarya Rai (geboren in 1973), kortweg Ash. Toegegeven, ze is nogal blank en groenogig, maar onmiskenbaar Indiaas, een van de honderd invloedrijkste mensen in 2004 volgens Time Magazine, in 2003 het eerste Indiase jurylid op het filmfestival van Cannes, vereeuwigd als wassenbeeld in Madame Tussaud's in Londen, hoofdrolspeelster in kaskrakers als Devdas, Ta a l en Bride & Prejudice (de Hindi-verfilming van Jane Austins Pride and Prejudice).

Natuurlijk heeft Bollywood generaties kijkers rotzooi voorgeschoteld. Natuurlijk zijn veel van de bijna duizend films per jaar draken waarin zelfs gezongen wordt terwijl bloeddorstige Pakistaanse engerds worden verjaagd (de Pakistaan is voor de Indiase film wat de Rus was voor de Amerikaanse film: de geramde schurk).

Maar er is ook zoveel dat de moeite van de lange zit waard is. Nette westerlingen kijken naar artistiek verantwoorde filmhuisfilms van Satyajit Ray en naar die zeldzame films waarin weinig gezongen en gedanst wordt. Maar dat heeft niets te maken met de Indiase films die verankerd liggen in het collectieve geheugen.

Zoals de Amitabh Bachchan-films uit de jaren zeventig. In het gouden decennium van de actiefilm leverde Bollywood een heel eigen variant af waarin lustig gekopieerd werd uit kung fu- films, spagetti-westerns en blaxploitation films en waarin stoere semi-criminelen heel Indiaas in gezang konden uitbarsten als de situatie daar om vroeg.

Het prototype van de masala-actiefilm is Don (1978), een low budget-productie. Het is het type film waarin de hoofdrolspeler op de vraag 'Wie denk je wel dat je bent?', een stilte laat vallen, waarop de camera inzoomt op zijn vierkante kaken en hij, begeleid door een luide 'BOINK' antwoordt: '. . . Don'. Wat Don speciaal maakt, is dat de vrouwelijke hoofdrolspeelster Zeenat Aman er als een man op los mag slaan, net als voorbeeld Pam Grier dat in de blaxploitationfilms deed.

Toegegeven, enige melodramatiek kan de plot van de gemiddelde Bollywoodfilm niet worden ontzegd. Soms is die zo onnavolgbaar dat de film zich amper laat navertellen. Zo gaat Am a r , Akbar, Anthony (1977, ook met Bachchan en figurerend op veel 'favorietenlijstjes') over drie broertjes die gescheiden opgroeien. Dat gaat ongeveer zo: moeder is wanhopig door de nare leefomstandigheden, doet een mislukte zelfmoordpoging, wordt blind en verdwaalt. Vader bevrijdt zich onderwijl van de tiran die zijn familie het leven zo zuur maakte, vindt een kist met goud, maar raakt in de moessonregen zijn drie zoontjes kwijt. Zoon 1 wordt door priesters gevonden, zoon 2 belandt bij een moslimgezin en de oudste komt bij hindoes terecht. Als volwassen mannen hervinden ze elkaar na drie uur van dans, zang en klappen uitdelen. Ze worden herenigd met hun vader en hun blinde moeder (die plots weer kan zien), doen drie bruiden op en wreken zich op de man die hen uit elkaar heeft gedreven.

Komt dat zien? Tjsa. Echtwarmzal hetNederlandse publiek hiervoor waarschijnlijk niet lopen. Terwijl geloofwaardigheid en naturel acteren hier de norm zijn, is in de Indiase film de overdrijving toegestaan. Dat maakt ze lastig te verteren voor een publiek dat is opgevoed met realistische drama's die in negentigminuten een helder verhaal ontvouwen. Misschien is ook de onderstroom van de Indiase film voor een Nederlands publiek wel te exotisch, met zijn milde commentaar op gearrangeerde huwelijken (waarover door veel filmmakers en hun publiek genu -anceerder wordt gedacht dan in Nederland), zijn uitvergroting van standsverschillen (die in het egalitaire Nederland moeilijk te doorgronden zijn) en zijn gehamer op het grenzeloze respect voor de familie en het collectief (dat in het individualistische Nederland in barre aarde valt).

In een land waar het kiezen van een huwelijkspartner een affaire is waarmee de gehele familie zich intensief bemoeit, raakt een film als De vdas (2002) snaren die elders onberoerd blijven. De vdas is de negende en de duurste remake van een Indiaas verhaal uit het begin van de vorige eeuw van de Bengaalse schrijver Sarat Chandra Chatterjee (1876-1938), dat op zijn beurt gebaseerd is op de fameuze driehoeksverhouding tussen de hindoegod Krishna en zijn geliefdes Radha (die van de seksuele liefde) en Meera (die van de transcendente liefde). In de film mogen de smoorverliefde Devdas (gespeeld door Shah Rukh Khan) en Paro (Aishwarya Rai) wegens een klassenverschil niet trouwen. Devdas buigt voor zijn ouders en vertrekt, Paro wordt uitgehuwelijkt aan een oudere man en blijft verlangen naar Devdas. Devdas zwelgt in verdriet, raakt aan de zuip en vergooit zijn tijd in bordelen, waar hij troost vindt bij minnares Chandramukhi. Als hij besluit dat hij Paro nog eenmaal wil zien, sterft hij op weg naar haar toe, gesloopt door de alcohol.

Het doet allemaal heel archaïsch aan, die door klasse onmogelijk gemaakte liefde. Maar voor sommige Indiase jongens en meisjes is het een zeer hedendaagse kopzorg, betoogde Anil Ramdas, voormalig India-correspondent van NRC Handelsblad. Af en toe borrelt ook bij hen de onorthodoxe wens op zelf een huwelijkspartner uit te kiezen of anders liever te sterven als Devdas. Ramdas schreef daarover: 'In India heb je een keer lief en als het die ene keer misgaat, ben je dood. Morsdood.'

Die grootse liefde mag zich op het doek alleen in gesublimeerde vorm uiten: in zang en dans. De scène in een westerse film waarin men elkaar de kleren van het lijf rukt, is in Indiase films een dans waarbij jongen en meisje elkaar zingend achterna zitten. Vaak zijn het spectaculaire dansen met geplaybackte liedjes, gezongen door vocale grootheden. Er wordt volop ingezoemd op parelend zweet en in de campier films wordt de saree tijdens dit soort scènes steevast nat waardoor de dunne stof gaat kleven aan het lichaam. Als het goed gedaan is, is het beter dan seks. Om naar te kijken althans.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden