Opinie

Bolkesteins voorstel voor Oost-Europa opent doos van Pandora

Met zijn voorstel voor een Jalta II maakt Bolkestein zich schuldig aan hetzelfde wensdenken als Poetin.

Een Amerikaanse soldaat en een jongetje uit Estland tijdens militaire oefening Dragoon Ride op 22 maart, bedoeld om steun van de NAVO aan oosterse lidstaten te onderstrepen.Beeld reuters

We moeten Frits Bolkestein dankbaar zijn dat hij ons af en toe herinnert aan zijn gelijk van een kwart eeuw geleden. Dan weten we weer hoezeer de wereld sinds zijn glorietijd is veranderd. In Elsevier van deze week schrijft de oud-VVD-leider dat hij altijd bedenkingen heeft gehad tegen de NAVO-uitbreiding naar Oost-Europa en pleit hij voor een tweede conferentie van Jalta. Daarbij zouden de afspraken die in februari in Minsk (beter Minsk II, na niet nagekomen afspraken van een half jaar eerder) zijn gemaakt door Rusland, Amerika en Europa nader moeten worden uitgewerkt. Bolkestein is voor herbevestiging van de soevereiniteit van de Baltische staten (nu al NAVO-leden), aanvaarding van de nieuwe status van de Krim (dat volgens hem bij Rusland hoort) en een regeling van het federale karakter van Oekraïne.

Dirk-Jan van Baar is historicus

Het is een prachtig staaltje Hollandse koopmansgeest. Wij hebben nooit veel moeite gehad met Europese delingen, zolang wij aan de goede kant van de streep zaten (met uitzicht op zee). Het zou kunnen dat andere West-Europeanen er ook zo over denken, dus politiek draagvlak is er genoeg. Weliswaar golden de Fransen als critici van 'Jalta' (zij waren er in 1945 niet bij toen de Grote Drie, Stalin, Roosevelt en Churchill, over de contouren van het toekomstige Europa spraken), maar zij profiteerden er wel van. Zelfs Angela Merkel heeft al laten weten dat zij met haar DDR-achtergrond met Berlijnse Muren kan leven. Alles beter dan oorlog.

Nieuwe koers VVD

Bolkesteins herwaardering van 'Jalta' past bovendien in de herwaardering van de Sovjet-Unie zoals die nu onder Vladimir Poetin plaatsvindt. Het past ook binnen de 'nieuwe koers' van de VVD, die weer zaken met stabiele dictators wil doen. Business as usual. Niet voor niets deed Bolkestein zijn voorstel bij de Liberale Internationale in Oxford. Of Churchill, die in 1946 in Fulton (Missouri) een IJzeren Gordijn in Midden-Europa zag neerdalen, er ook zo over zou denken is de vraag. Maar in de wereld van Bolkestein was de Koude Oorlog zo slecht nog niet, mede omdat die een kwart eeuw geleden zo goed is afgelopen. Daar had de NAVO het toen wat hem betreft bij moeten laten.

Een aantrekkelijk idee! Ik wil ook graag terug naar de tijd dat grote mannen op de achterkant van een sigarendoos grenzen bepaalden en Europa in invloedssferen verdeelden. Wel zo overzichtelijk. Dan kunnen we de Grieken gelijk aan Rusland overlaten (is die weeffout ook hersteld) en zou ik de Krim tegen Kaliningrad ruilen. Waarom wel de Russische aanspraken op Sebastopol erkennen, en Königsberg, geboortestad van Immanuel Kant (1724-1804), die in zijn tijd al over de eeuwige vrede nadacht, een steunpunt voor de Baltische vloot laten blijven?

Doos van Pandora

Ik stel de vraag retorisch, om te laten zien dat Bolkesteins voorstel in Oost-Europa een doos van Pandora opent. Gelukkig gaat Bolkestein niet zover om Poetin als een koelbloedig staatsman te zien die alleen in het historisch belang van Rusland handelt, maar hij gaat wel een eind in die richting. Waarbij hij vergeet dat er in februari 1945 met Stalin in Jalta nog afspraken waren te maken over de voortgang van de strijd tegen Hitler, van wie de onvoorwaardelijke overgave werd geëist (die toen nog moest komen), terwijl Poetin in zijn wraakzucht alle Europese veiligheidsafspraken van de laatste veertig jaar heeft opgeblazen. Dom voor wie herstel van de Russische invloedssfeer nastreeft, want bij de akkoorden van Helsinki in 1975 was de dominante positie van Moskou in Oost-Europa door het Westen bevestigd.

In feite heeft Poetin met zijn optreden van het afgelopen jaar alle bruggen naar terugkeer van zijn geliefde Sovjet-imperium verbrand. Daarmee is ook het idee om Oekraïne een status te geven die Finland tijdens de Koude Oorlog had een stuk moeilijker geworden. Dat veronderstelt een Oekraïne dat zich in zijn buitenlands beleid naar de wensen van het Kremlin voegt en zich op binnenlands gebied tot een westers land omvormt. Maar die speelruimte heeft Poetin de Oekraïners door het blokkeren van een vrijhandelsverdrag met de EU juist ontnomen. Bizar dat Bolkestein, voormalig commissaris van de Europese Commissie (en in ons land ook nog staatssecretaris van buitenlandse handel en minister van Defensie), dat niet ziet.

De tijd van machtspolitieke deals waarbij grote mannen Europa verdeelden, is allang voorbij. Het Hitler-Stalinpact (augustus 1939) was de laatste. In Jalta werd over van alles gesproken, maar er werden geen echte besluiten genomen. De echte grenzen tussen Oost en West werden later door het Rode Leger gedicteerd. Bolkestein weet dat ook, maar met zijn voorstel voor een 'tweede Jalta' doet hij het voorkomen dat het Westen na de val van de Berlijnse Muur grote fouten heeft gemaakt en beter naar hem had kunnen luisteren. Dat is historisch wensdenken (waar Poetin ook last van heeft). Het helpt niet bij het politieke onderscheidingsvermogen waar Europa in 2015 om vraagt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden