Bolkestein zet premier Kok voor schut

Wat bezielt Bolkestein het moeizaam bereikte HSL-compromis alsnog ter discussie te stellen? Dat heeft een beetje met geld te maken, maar veel meer met de verkiezingen....

Van onze parlementaire redactie

DEN HAAG

VVD-leider Bolkestein wil bij de kabinetsformatie de ondertunneling van de HSL door het Groene Hart ter discussie stellen. De 900 miljoen die de tunnel kost, kan beter voor andere infrastructuur worden gebruikt.

Bolkesteins interventie is opmerkelijk. Als hij zijn zin krijgt, leidt dat onvermijdelijk tot vertraging bij de aanleg van de HSL. Een spoorweg die door de weilanden raast, kan weliswaar sneller worden aangelegd dan een tunnel. Maar daar staat tegenover dat de planologische kernbeslissing (pkb) de Kamer al is gepasseerd.

PvdA en D66 wezen er gisteren fijntjes op dat herziening van het HSL-besluit, met inspraakprocedure en al, een vertraging van zeker twee jaar tot gevolg zal hebben. En is het niet de VVD die bij infrastructurele beslissingen steevast op 'daadkracht' hamert en 'tijdrovende inspraakprocedures' ter discussie stelt?

Daarmee zijn de rollen in zekere zin omgedraaid. In het voorjaar van 1996, toen het principebesluit over de HSL genomen werd, lagen juist PvdA en D66 dwars. Die wilden toen - met steun van CDA, GroenLinks en de kleine christelijke partijen - een tracé waardoor het Groene Hart werd omzeild. Deels vanwege ruimtelijke en milieutechnische bezwaren, maar ook speelde een rol dat Den Haag in die alternatieve tracés een aansluiting op de HSL kon krijgen.

De VVD en de meerderheid van het kabinet kozen voor de route door het Groene Hart, die al door het vorige kabinet was voorbereid. Maar minister De Boer van Milieubeheer lag dwars en voelde wel voor de alternatieven van de Kamermeerderheid. Kok zei destijds bij verschillende gelegenheden dat de alternatieve tracés vertraging tot gevolg zouden hebben en steunde in feite de VVD en minister Jorritsma tegenover De Boer en de Kamermeerderheid.

Uiteindelijk kwam er - op initiatief van Kok zelf - in het kabinet een compromis uit de bus waarin de route door het Groene Hart overeind bleef, maar deels ondertunneld werd. Kok sprak over een 'kwaliteitsbesluit', het was 'paars op zijn best'. De VVD was minder enthousiast vanwege de kosten, maar slikte het compromis in de verwachting dat ook PvdA en D66 overstag zouden gaan.

Toch bleven PvdA en D66 - mede onder druk van een unieke lobby van ANWB, Bovag en milieuorganisaties - nog lang met alternatieve routes spelen. Pas nadat het kabinet aan de vooravond van het Kamerdebat binnenskamers met een 'onaanvaardbaar' had gedreigd, kozen eerst D66 en daarna de PvdA eieren voor hun geld. Kok en het kabinet waren net met de 'agenda 2000-plus' gekomen, waarin de aanleg van nieuwe infrastructuur een centrale paats innam. Als PvdA en D66 toen een streep door het HSL-tracé hadden gehaald, was dat plan een farce geworden en had Kok in zijn hemd gestaan.

Wat bezielt Bolkestein het moeizaam bereikte HSL-compromis alsnog ter discussie te stellen? Nog maar een paar maanden geleden, tijdens het verkiezingscongres van zijn partij, liet de liberale leider in een interview weten niet aan het tunnelbesluit te willen tornen: 'nee, dat hebben we nu eenmaal besloten', zei hij destijds. Dat hij sindsdien van gedachten is veranderd, heeft een beetje met geld en heel veel de verkiezingscampagne te maken.

Dezer dagen is het Centraal Planbureau bezig met het doorrekenen van de verkiezingsprogramma's. Een van de conclusies daarvan is ongetwijfeld dat het liberale programma op onderdelen boterzacht is. De VVD zal dus nieuwe financiële middelen moeten vinden. Het schrappen van de tunnel kan daarbij, in theorie althans, een handje helpen. Een andere mogelijkheid is dat Bolkestein meent dat hij die 900 miljoen liever uitgeeft aan andere infrastructurele projecten. Minister Jorritsma vindt toch al dat zij er, ook in het VVD-programma, bekaaid vanaf is gekomen.

Toch is dit financiële argument waarschijnlijk van minder belang. Zelfs als de VVD op 6 mei de grootste wordt, is het bijna ondenkbaar dat het HSL-besluit wordt teruggedraaid. Aannemelijker is dat Bolkestein hoopt met zijn verhaal goede sier te maken in de verkiezingscampagne. Veel planologen, groene denkers en milieubewegingen delen zijn bezwaren tegen het tunnelproject. Het CDA, de traditionele electorale concurrent, heeft het over de 'gekke-koeientunnel'. Een beetje flirten met dat standpunt kan electoraal geen kwaad.

Maar zonder politieke risico's is het niet. Al is het maar omdat hij Kok te kakken zet. Het aanvechten van besluiten waarvoor je zelf verantwoordelijkheid draagt, is ook geen voorbeeld van politieke en bestuurlijke betrouwbaarheid. Als Bolkestein daarmee doorgaat, wordt paars uitermate kwetsbaar. De besluitvorming over Schiphol stagneert. Van de agenda 2000-plus is allang niet meer vernomen. En dan ook nog een forse ruzie over de tunnel onder het Groene Hart. Het is ideale munitie voor het CDA: 'die gekke-koeientunnel was paars op zijn slechtst'.

Arnold Koper

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden