Bolkestein lijkt wel communist

NEOLIBERALISME Bolkestein maakt precies dezelf-de fout als iedere andere ideo-loog als hij beweert dat het kapitalisme onvermijdelijk is.

Stellige voorspellingen hebben de neiging vooral de voorspeller in zijn hemd te zetten. 'We zullen jullie begrafenis bijwonen!', riep Chroesjtsjov in 1956. Immers, Marx had 'wetenschappelijk bewezen' dat het onvermijdelijk was dat de kapitalistische landen vanzelf ten onder zouden gaan. Veertig jaar later bewees de val van de Muur dat wat Chroesjtsjov voor onvermijdelijk had gehouden, helemaal niet zo onvermijdelijk was.


Frits Bolkestein maakt in zijn artikel Moraliserend links houdt erg van zielig (10 april, O&D) precies dezelfde fout als hij beweert dat het kapitalisme onvermijdelijk is. Deze fout is tekenend voor het feit dat het neoliberalisme, net zoals het communisme of iedere andere ideologie, zijn onvermijdelijkheid moet poneren om overtuigend te zijn.


Hans Achterhuis beschrijft in De utopie van het kapitalisme hoe vlak na de oorlog in Amerika een weloverwogen project werd begonnen om het kapitalisme als utopische ideologie te presenteren. 'Wat ontbreekt is een liberale utopie (...) die niet al te zeer gericht is op de praktijk en zich niet beperkt tot wat vandaag de dag politiek haalbaar geacht wordt', schreef kapitalisme-profeet Friedrich Hayek in 1967. En verder: 'We moeten in staat zijn een nieuw liberaal programma te formuleren, dat een beroep doet op de verbeelding.' De culturele kant van het kapitalisme kreeg gestalte met Ayn Rand. Geen ideologie zonder agitprop.


Het kapitalisme bevat alle elementen van een utopie. We zien deze ook bij Bolkestein terug. Een belangrijk voorbeeld is de neiging rampen en mislukkingen die ontstaan door de ideologie voor lief te nemen en het lijden van anderen te negeren bij het doordrukken van het eigen gelijk. Net zoals hongersnoden in de Sovjet-Unie werden uitgelegd met het argument dat het 'werkelijk bestaand socialisme' nog niet bereikt was, is volgens Bolkestein de crisis veroorzaakt door overheden die de bankiers lieten graaien en niet door henzelf. Het gemak waarmee Bolkestein over de morele implicaties heen stapt, is stuitend.


De neiging de eigen weg als enige te zien, is een favoriete truc van ideologen. 'There is no alternative', was de slogan van Margaret Thatcher. De volgens haar onvermijdelijke bezuinigingen waren ingrijpend. Mijn generatiegenoten in Engeland hebben meegemaakt dat er niet genoeg geld was om ieder kind van schoolboeken te voorzien maar wel voor een zinloze oorlog aan het andere einde van de wereld om een paar eilanden.


Dat er geen alternatieven voor het neoliberalisme zijn, is flauwekul. De stakende schoonmakers staken niet alleen voor loonsverhoging, maar ook voor iets dat totaal niet in het neoliberalisme past: respect voor goed uitgevoerde, maar economisch niet heel winstgevende arbeid. Dat het neoliberalisme dit respect niet kan opbrengen, is logisch: een schoonmaker kun je niet virtueel in stukjes knippen om via schimmige constructies aan onwetende spaarders en pensioenen te verkopen.


Het zijn altijd de dingen die niet binnen iemands ideologie passen, die tot de omverwerping van die ideologie leiden. Ik hoop dat de neoliberale ideologie van Bolkestein - die van meer macht voor de mensen die macht hebben - zo snel mogelijk die van Chroesjtsjov achterna gaat.


JELMER RENEMA


is promovendus natuurkunde aan de Universiteit Leiden en PvdA-lid.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden