Bolkestein krijgt ex-communisten nog wel

Volgens VVD-leider Bolkestein leven we in Nederland in een 'zwakstroomsamenleving'. Als iemand eens een pittige opmerking maakt, 'slaan gelijk de stoppen door', zei de liberale leider maandag in Den Haag Vandaag naar aanleiding van de commotie over zijn uitspraken in Het Parool van zaterdag....

Van onze politieke redactie

DEN HAAG

Bolkestein betoogde in het dagblad dat D66-staatsecretaris Tommel een 'politiek onbenul' is, omdat hij jarenlang vice-voorzitter was van de Vereniging Nederland-DDR. Dat was fout van Bolkestein, vonden allerhande D66'ers, PvdA'ers en zelfs VVD'ers (Dijkstal). Waarbij nogal eens onduidelijk bleef of Bolkestein Tommel nu geen onbenul mocht noemen omdat hij dat (1) niet is, of omdat er (2) niets mis was met de Vereniging Nederland-DDR, of omdat je (3) een bevriend bewindspersoon nu eenmaal nooit een 'onbenul' mag noemen - zelfs al is hij dat wel.

Bolkestein zelf lijkt van dit debatje over de paarse omgangsvormen niet echt wakker te liggen. Zijn uitspraak had ook niets met de Haagse politiek te maken. Binnenkort, in januari, verschijnt een boek van zijn hand (Onverwerkt Verleden) waarin hij, ongetwijfeld, zal uitleggen waar het hem wel om gaat: een 'volwassen debat' over de rol van de communisten en hun bondgenoten (fellow travellers) in het (nog zeer) recente Europese verleden.

Al in 1995 noemde Bolkestein het in de Nieuwe Revu 'onverteerbaar' dat ex-CPN'ers als de oud-kamerleden Schreuders en Brouwer, die - volgens hem - met de Russen en het stalinisme hadden geheuld, weer volop aan de bak komen. 'Terwijl mensen die ook maar een beetje met de NSB te maken hebben gehad, maar verder niets hebben gedaan, daar hun hele leven verder op worden aangekeken.'

Niet dat Bolkestein voormalige communisten een 'beroepsverbod' wilde opleggen. Maar, meende hij, mensen in publieke functies zouden op een andere manier verantwoording moeten afleggen.

Dat provocerende standpunt leidde ook toen al tot een fel debat. Wolffensperger had het over een 'heksenjacht' - en toen lag 'fellow traveller' Tommel nog niet in de vuurlinie. Minister Melkert nam Brouwer, zijn directeur emancipatiezaken, in bescherming: 'Iedereen met wat kennis van de Tweede Wereldoorlog weet dat de vergelijking tussen NSB'ers en CPN'ers nergens op slaat.' En Dijkstal zei, ook toen al: 'Dat is een vergelijking die ik niet zo een, twee, drie zou maken.'

Bolkestein kan wel tegen een stootje en zou van die kritiek geen nacht wakker hebben gelegen, ware het niet dat hij op een lelijk slordigheidje werd betrapt. Het was G. Schreuders, een van de 'aangeklaagden', die hem daar in een Volkskrant-column op attendeerde.

'De raakvlakken tussen fascisme en communisme zijn beangstigend', erkende de voormalige topman van de CPN, 'en daar moeten alle oud-communisten zich rekenschap van geven.' Maar dan mag van hun critici ook worden verwacht dat zij zich daarvan op de hoogte stellen. Bolkestein wist niet eens dat Schreuders een boek over dat thema had geschreven.

Het wonder geschiedde. De liberale leider deed iets wat hij in zijn publieke leven nog nooit had gedaan: hij bood Schreuders zijn verontschuldigingen aan. 'Ik had jou niet mogen noemen als iemand die zich geen rekenschap van zijn communistische verleden heeft gegeven. Ik neem die woorden terug.'

Toch kan niemand hebben gedacht dat de zaak daarmee was afgedaan. 'Er is iets blijven liggen dat verevening behoeft', schreef Bolkestein destijds. 'Het debat is eigenlijk nooit gevoerd. Niet met de voorlieden van de CPN en al helemaal niet met die hele en halve intellectuelen, Lenins 'nuttige idioten', die vonden dat je vooral genuanceerd moest aankijken tegen wat er in Oost-Europa gebeurde.'

In die categorie hoort Tommel dus thuis - en met hem schrijver Mulisch (vanwege Cuba) en socioloog Wertheim (vanwege China). En weer anderen vanwege Vietnam. En dat is nog maar een beperkte greep uit het reservoir van 'hele en halve intellectuelen' die in de Koude Oorlog (denk ook aan de acties tegen de kruisraketten) niet zuiver op de graad (of erger) waren.

De 'klagende klasse' heeft volgens Bolkestein 'zoveel boter op het hoofd', dat ze elke discussie over haar verantwoordelijkheid in de Koude Oorlog krampachtig omzeilt. Maar volgend jaar, als zijn Onverwerkt Verleden verschijnt, is er geen ontkomen meer aan. Dan zullen ze er allemaal aan moeten geloven. Als Bolkestein zijn huiswerk tenminste goed heeft gedaan.

Arnold Koper

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden