Bolkestein gniffelt toch nog even over 'die domme Maij'

DRIE minuten na het sluiten van de stembussen spreekt de Hilversumse presentator Ferry Mingelen in de rechtstreekse tv-uitzending al van 'het Bolkestein-effect': 'Kijk 'm stijgen, kijk 'm stijgen: 26 procent!'..

Als een vonk die overslaat wordt de sfeer in het provinciehuis van Flevoland, waar de liberalen hun verkiezingsavond vieren, ineens stukken beter. 'Het Bolkestein-effect' smoest zich door de wijde hallen. De VVD heeft zijn overige campagnekanonnen even niet nodig: Hans Dijkstal zit bij Maartje van Weegen in Hilversum; Annemarie Jorritsma 'had beloofd te komen' maar laat op zich wachten ; en de grande dame van het VVD-electoraat, Erica Terpstra, zit in Kopenhagen.

Het is vice-fractievoorzitter Benk Korthals die al te kritische vragen afwimpelt. Bolkestein mag de laatste weken met zijn opmerkingen over migranten hebben 'gespeeld op de sentimenten' van de kiezer, deze 'historische avond' is niet het moment om daarop in te gaan.

Lelystad smacht naar Frits Bolkestein. Tot zijn aankomst om acht uur 's avonds heerst de sociaal-democratische gastheer Han Lammers, commissaris van de koningin, in de gang van het provinciehuis. Gordon, steun en toeverlaat tijdens de VVD-bijeenkomsten van de afgelopen weken, laat het afweten: hij is 'weer gewoon aan het werk', aldus een partijmedewerker. De volkszanger wordt vervangen door een easy listening-combootje: 'All of me, why not take all of me?'

De persmeute lijkt die tekst als een aanmoediging op te vatten; als de veelbesproken partijleider zich op de aanpalende parkeerplaats meldt, wordt hij haast onder de voet gelopen. Bolkestein werkt plichtsgetrouw zijn ingestudeerde woordje af. Terwijl de partijvoorlichter snel nog de laatste roos van de grijze revers slaat, spreekt de leider: 'Wij danken deze overwinning aan twee verschijnselen. De VVD heeft zich van binnen weten te doordringen van grote eensgezindheid; de kiezer houdt niet van ruzie. Van buiten hebben we onze herkenbaarheid weten te versterken.'

Herkenbaar is de VVD. De fractievoorzitter weet tijdens de campagne voor de statenverkiezing de politieke agenda te beheersen. En de boosaardige uitvallen van CDA'ers als Maij en Oostlander, zijn hem daarbij als het ware in de schoot geworpen. Gniffelend refereert Bolkestein woensdagavond nog een keer aan die 'domme' Maij.

'Alleen de kerkhoven liggen vol met onmisbare mensen', antwoordt de grote winnaar op de vraag wat het Bolkestein-effect inhoudt. Daar wil hij het graag bij laten. Dezelfde vraag brengt gastheer Han Lammers tot een kribbig commentaar: 'Het Bolkestein-effect? In deze campagne is het vreemdelingenvraagstuk de hoofdrol gaan spelen. Dat is de pest voor de politiek. Dat neem ik alle politici kwalijk, ook degenen die weer op Bolkestein reageren. Het is suggestief, er is een vervelend sfeertje gecreëerd.'

Het VVD-kamerlid Cherribi, zelf van Marokkaanse afkomst, voelt zich in het geheel niet aangesproken door de wijze waarop zijn fractievoorzitter spreekt over immigranten. Integendeel. 'Het heeft alles te maken met de man. Hij heeft een goede uitstraling en is altijd oprecht. Bolkestein is de enige politiek leider die een oplossing heeft voor het vreemdelingenvraagstuk.'

Als een duiveltje uit een doosje verschijnt het onderwerp van gesprek. Terwijl de camera's snorren, laat het lachende duo zich met een pint in de knuisten vereeuwigen.

In het provinciehuis van Noord-Holland, in Haarlem, zit de grote verliezer van de statenverkiezingen 1995 te somberen: D66-fractieleider Gerrit Jan Wolffensperger. 'Ik trek het mij niet persoonlijk aan', zegt hij. Zijn gezicht vertelt een ander verhaal. Aan zijn eerste verkiezingen als fractieleider zal hij geen prettige herinneringen bewaren.

Het statige Haarlemse provinciehuis biedt naast treurende D66'ers ook plaats aan feestende VVD'ers en vrolijke GroenLinksers. Gedoodverfde nieuwkomers in de Eerste Kamer, onder wie Meindert Ververs, oud-bestuurder van uitgeverij Kluwer en tiende op de kandidatenlijst voor de senaat, realiseren zich dat er iets vreselijks mis is gegaan.

Dan komt Hans van Mierlo binnen. De oude rot gedraagt zich heel anders dan Wolffensperger. Het gezicht staat in de neutrale plooi en de uitspraken zijn redelijk. 'Hoe ik hier tegenaan kijk? Als een jongetje dat verloren heeft.' En ook: 'Bolkestein, maak je borst maar nat want we vechten terug.'

Ondertussen mort het partijvolk uit de provincie. Verschillende vingers wijzen richting de landelijke partijbonzen. 'We hadden een duidelijk standpunt over de Betuwelijn, maar minister Wijers haalt dat in één klap onderuit', zegt een lid verwijzend naar Wijers' uitspraken in Trouw op de ochtend van de verkiezingen.

De boosdoener duikt zelf - zichtbaar balend - ook op. 'Natuurlijk voel ik me verantwoordelijk.' En lachend: 'Als je van zo'n kroonprins-imago af wilt, moet je zo'n interview geven.' Van Mierlo verzucht later op de avond: 'Ik had graag wat meer aan de campagne gedaan. De twee dagen die ik erbij was, voelde ik me heel fijn.'

'Klote-uitslag', zegt PvdA-minister Jo Ritzen van Onderwijs met opeengeklemde kaken. Andere PvdA-ers, bijeen in het Utrechtse provinciehuis, hebben meer woorden nodig om de teleurstelling van het verlies voor hun partij te verwerken. 'Houdt het dan nooit op?', verzucht een sociaal-democrate.

Ook de ingehuurde muzikanten kunnen de sfeer niet opvrolijken. Ze lijken aangetast door de matte en verslagen stemming. Partijvoorzitter Felix Rottenberg treedt op in de hem bekende rol van spreekstalmeester. Hij onderneemt korte pogingen om de bewindslieden tot peptalk te bewegen. Meest strijdbaar is staatssecretaris Schmitz van Justitie, die haar asielbeleid bij voorbaat veilig wil stellen tegenover een mogelijke aantasting daarvan door de oprukkende liberalen. 'Liever een iets kleinere PvdA, dan op het hellende vlak raken en je alleen nog bekommeren om de vraag of het jezelf goed gaat.'

Minister Pronk van Ontwikkelingssamenwerking slaagt erin de namen 'Bolkestein' en 'VVD' niet uit te spreken. Minister Melkert van Sociale Zaken blijft optimistisch: 'Het is als met de dollar, we zitten even laag maar men kan niet zonder.'

Rijen agenten aan de poort van het Gelderse provinciehuis wijken uiteen. In dat provinciehuis is de CDA-top bijeen. Op last van D66-commissaris van de koningin Jan Terlouw gaan ook de deuren open voor zo'n zeshonderd demonstrerende boeren. Iedereen is welkom op deze openbare verkiezingsbijeenkomst, oordeelt Terlouw.

De CDA-aanhang en andere politiek geïnteresseerden deinzen terug voor de scanderende massa. De boeren schreeuwen om een vergoeding van 100 procent voor de kosten gemaakt bij de evacuatie in februari van de door het rivierwater bedreigde gebieden. De gesprekjes tussen CDA'ers over het verkiezingsresultaat en europarlementariër Hanja Maij ('Waar bemoeit ze zich mee') worden overstemd door de demonstranten.

'Ik heb zin om door te gaan', zegt CDA-fractieleider Heerma. 'Wij hebben ons staande gehouden in het geweld van VVD-leider Bolkestein.' Partijvoorzitter Helgers loopt rond met een lach op zijn gezicht gebeiteld. Hij wordt gecoacht door de partijvoorlichter: 'Het gaat goed. Niet fatalistisch, blijf je positief uitdrukken.'

Helgers vergelijkt de uitslag voortdurend met de kamerverkiezingen van mei vorig jaar, in plaats van met de statenverkiezingen van 1991. 'Wij bestendigen', zegt hij, ook al valt zijn partij in de provincies ver terug. Is hij diep in zijn hart opgelucht? 'Ik ben er niet blij mee, maar huilen doe ik ook niet.' Maij is snel vertrokken. Het babbelt voor haar niet zo prettig deze avond.

'Bijna verdubbeld in tien maanden', juicht in Den Haag politiek leider Paul Rosenmöller van GroenLinks. De partij heeft het succesje hard nodig om weer geloof in eigen kunnen te krijgen. Bij de Tweede-Kamerverkiezingen van vorig jaar viel de partij tegen de verwachting in terug. Toenmalig lijsttrekker Ina Brouwer vertrok van het politieke toneel. Haar opvolger Paul Rosenmöller ziet de uitslag van de statenverkiezingen (omgerekend naar kamerzetels vier zetels winst) als een 'beperkte politieke doorbraak'.

Heel toepasselijk viert GroenLinks de overwinning in de Noenzaal van de Eerste Kamer, het wat aftandse politieke instituut dat door de leden van de provinciale staten wordt gekozen. GroenLinks blijkt in de overwinningsroes weer een hechte partij, waar ook gelachen kan worden. In hun eerste opwelling zeggen de partijgangers dat ze vooral van D66 hebben gewonnen, die als milieupartij is 'ontmanteld' met missers als Schiphol, de Betuwelijn en de A 73.

De leider van de Eerste-Kamerfractie van GroenLinks, Wim de Boer, verkneukelt zich al bij de gedachte dat hij straks in debat kan met het liberale kopstuk Hans Wiegel, een politicus die net als hijzelf van spektakel houdt. De Boer is blij dat de CD niet doordringt in de Senaat. Dat ook het kleine linkse broertje, de Socialistische Partij, heeft gewonnen, vindt GroenLinks niet ernstig. 'Wij zijn niet bang voor concurrentie', zegt Rosenmöller.

In het zaakje te Oss waar de Socialistische Partij haar uitslagenavond houdt, zitten om zeven uur zo'n twintig SP-leden voor de televisie. Uit de eerste prognose blijkt dat de SP haar aanhang heeft verdubbeld. Bijna 3 procent van de kiezers heeft op de partij gestemd. De verslaggever van de NOS steekt gebiedend zijn vuist omhoog vanachter de camera: 'Juichen'. Verschrikt applaudiseren de mensen, een beetje onwennig. 'Dat zijn vier kamerzetels', rekent de leider van de SP, Jan Marijnissen.

Acht jaar lang had de partij slechts één statenlid in Nederland, in Brabant. Nu krijgt deze er in de Brabantse staten in ieder geval twee collega's bij. Nu was Brabant altijd al een SP-bolwerk. Als duidelijk wordt dat de aanhang van de SP in Amsterdam vervijfvoudigd is, beginnen de aanwezigen te juichen. 'Zeven, acht provincies met een statenlid', rekenen de aanwezigen zich rijk.

Bij de ouderenpartijen, bijeen in het in het Bossche provinciehuis, is de opkomst bescheiden. De kleine honderd ouderen van het AOV/Unie 55+ hebben als de eerste prognose binnenkomt nog niet door dat hun partij, of zoals ze het zelf noemen 'emancipatiebeweging', een van de winnaars van de statenverkiezingen is.

De prognoses beloofden niet veel goeds. Het AOV, dat een lijstverbinding is aangegaan met de Unie 55+, was amper in het nieuws geweest. De protestpartij van ouderen had zich in de Tweede Kamer met nogal wat kabaal ontdaan van de lastpost Hendriks. Fractieleidster Jet Nijpels (geen oudere) werd in de media afgeschilderd als een machtsbeluste opportuniste. Daar bleef het zo'n beetje bij.

Mede door gebrek aan politieke ervaring van de kamerleden koos de partij voor een terughoudende opstelling. Achteraf gezien noemt Nijpels dat een geslaagde tactiek. De ouderenpartijen krijgen straks drie vertegenwoordigers in de Eerste Kamer. Voor die functies zijn vooralsnog geen kandidaten gevonden. De combinatie AOV/Unie 55+ is nog doende met een 'antecedentenonderzoek'; ze wil geen herhaling van de affaire-Hendriks.

AOV-oprichter Martien Batenburg (76), lijsttrekker in Brabant, had niet van zo'n grote winst durven dromen. 'Dit is het bewijs dat wij het antwoord zijn. Nederland zat op ons te wachten. We staan klaar voor iedereen die wordt vergeten.'

Bijdragen: Marieke Aarden, Mike Ackermans, Esther Bakker, Jet Bruinsma, Ewoud Nysingh, José Smits en Frank van Zijl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden