Bof plaagt de Biblebelt

Sinds de eerste vaccinatie van 1987 is de bof helemaal terug in Nederland. Vooral onder bevindelijk gereformeerden die uit godsdienstige overtuiging elke vaccinatie weigeren....

Het bofvirus circuleert weer op grote schaal in Nederland, voor het eerst in twintig jaar. Het virus trekt een spoor vanuit Zeeland, over het rivierenland, richting Veluwe, naar de Biblebelt, een smalle strook met relatief veel bevindelijk gereformeerden die om religieuze redenen vaccinatie weigeren.

Het bofspoor heeft epidemische vormen aangenomen, meent het Centrum Infectieziektebestrijding (CIb) van het Rijksinstituut voor de Volksgezondheid (RIVM). Het CIb-lab in Bilthoven heeft de afgelopen maanden in 61 aangeleverde bloedmonsters een bofvirus aangetroffen, steeds dezelfde virusstam. ‘Het topje van een ijsberg’, zegt CIb-directeur Roel Coutinho. ‘Zicht op een werkelijk aantal is er niet. Huisartsen hoeven een bofpatiënt niet te melden, bij uitzondering is bof niet-meldingsplichtig. Die 61 geanalyseerde monsters zijn op vrijwillige basis door regionale GGD’s ingestuurd.’

De GGD’s sturen de monsters op als er in hun regio een cluster van bofgevallen wordt ontdekt. Zo kan worden achterhaald of het om dezelfde virusstam gaat. Uit het CIb-onderzoek blijkt dat het vooral niet-gevaccineerden zijn die de bof oplopen.

Alert

Alert
‘Dat aantal van 61 bevestigde gevallen moet zeker met tien, misschien wel met honderd worden vermenigvuldigd’, zegt Helma Ruijs, arts bij GGD Rivierenland in Tiel. In haar regio werden eind vorig jaar de eerste bofgevallen ontdekt. Vervolgens zijn huisartsen in haar streek per brief geïnformeerd en is hun gevraagd alert te zijn op specifieke ziekteverschijnselen. Ruijs is bezig met een promotieonderzoek naar beweegredenen in de Biblebelt om vaccinatie te weigeren. De GGD-arts, die verwacht haar promotie in 2010 af te ronden, heeft de indruk dat de bofepidemie nog niet afneemt.

Alert
‘Ook bij ons lijkt er nog een stijgende lijn te zijn’, zegt Annet Blauwhof, verpleegkundige infectieziektes van de GGD Zeeland in Goes. ‘In onze regio gaat het om vele tientallen tot honderden bofgevallen. Het virus hier komt uit de regio Rivierenland en is meegenomen tijdens familiebezoek.’

Alert
Het is de eerste bofepidemie waarmee Nederland te maken krijgt sinds de introductie van het vaccin in 1987. In dat jaar is de circulatie van het bofvirus volledig tot stilstand gekomen. Sindsdien worden er maar enkele bofgevallen per jaar gemeld.

Alert
De bof is een besmettelijke ziekte. De verspreiding verloopt via speekseldruppeltjes. Een op de drie kinderen merkt er helemaal niets van. Zijn er klinische verschijnselen, dan zijn die meestal mild. De ziekte begint met koorts, tegelijk wordt een wang (soms twee) dik, direct voor en onder het oor. Daar zitten oorspeekselklieren die flink ontstoken kunnen raken. De klinische verschijnselen zijn heel herkenbaar met zo’n pijnlijke en dikke, opgezette wang, zegt Lex Goudswaard, huisarts in Houten. ‘Al heb je als huisarts in tien jaar geen bofgeval gezien, missen kun je ze niet.’

Alert
Een bofbehandeling is er niet. Het meeste leed – pijn en een flinke zwelling – is na een week verdwenen. Bof is een virusaandoening. Dat betekent uitzieken.

Alert
In een enkel geval doen zich complicaties voor. Jonge kinderen kunnen dan hersenvliesontsteking krijgen. Vóór het vaccinatiejaar 1987 werden jaarlijks drie- tot achthonderd kinderen met een dergelijke complicatie in een ziekenhuis opgenomen. Enkele kinderen overleden eraan. Jongetjes kunnen – sporadisch – last krijgen van ontstoken teelballen. Dat kan soms tot onvruchtbaarheid leiden. Ook doofheid komt voor. Iemand die de bof heeft gehad, blijft er voortaan van gevrijwaard – de virusbesmetting geeft levenslang immuniteit.

Afweer

Afweer
Het in 1987 geïntroduceerde bofvaccin is gebaseerd op een verzwakte maar levende virusstam die afweer genereert, zodat het echte virus bij een besmetting direct wordt opgeruimd. Eén keer vaccineren levert onvoldoende immuniteit op. Bij 5 tot 10 procent slaat het bofvaccin de eerste keer niet aan. Kinderen worden daarom tweemaal geprikt met het BMR-vaccin, een combinatievaccin met een mazelen- en rodehondvaccin: als ze veertien maanden zijn en op 9-jarige leeftijd.

Afweer
Vaccinatie heeft tot nu toe perfect gewerkt, met één uitzondering: een bofuitbraak op de Hotelschool in Den Haag, met veel internationale studenten. Vermoed wordt dat toen enkele honderden studenten besmet zijn geraakt. Slechts bij enkelen is met behulp van lab-onderzoek het bofvirus aangetoond.

Afweer
‘Nu zitten we midden in een bofepidemie’, zegt CIb-directeur Coutinho. ‘Die zich voorlopig beperkt tot de Biblebelt. Een groot gezondheidsprobleem is er niet. Bof is geen ernstige aandoening, complicaties zijn gering. Of het virus zich verder verspreidt, is afwachten. De incubatietijd is twee tot drie weken.’

Afweer
Nederland telt ongeveer 250 duizend bevindelijk gereformeerden. Naar schatting eenderde van hen laat zich niet vaccineren. Vaccinatie, menselijk ingrijpen, duidt op twijfel over de Goddelijke Voorzienigheid, zo zou de Bijbel ons leren. Een opvatting – ’een typisch Nederlands probleem’, zegt Coutinho – die in het verleden tot sporadische ziekteuitbraken heeft geleid, van polio (1992/93) tot mazelen (1999/2000) en rode hond (2004/2005).

Afweer
Nu circuleert in orthodox-protestantse kringen weer voor het eerst het bofvirus, geïmporteerd uit het buitenland, vermoeden infectie-experts. In de VS, in Engeland en in andere Europese landen is sprake van een opleving – in jargon: verheffing – van de bof. In Moldavië heerst een epidemie met twintigduizend zieken.

Afweer
Op het eiland Tholen en in Reimerswaal op Zuid-Beveland bevinden zich dorpskernen met een vaccinatiegraad van 76 procent, ver onder de gewenste 95 procent, zegt Annet Blauwhof van GGD Zeeland. ‘Het risico van verspreiding van het bofvirus is groot. Kinderen zitten op dezelfde scholen, ze komen in dezelfde kerk.’ GDD’s en gemeenteambtenaren praten hierover met dominees, bevestigt Blauwhof. ‘Recent is dat nog gebeurd. Nee, dat overleg heeft niets opgeleverd.’

Afweer
CIb-directeur Coutinho verwacht niet dat de bofuitbraak zich breed over Nederland zal verspreiden. In de VS deed zich twee jaar geleden in acht staten ook een bofexplosie voor, met bijna zevenduizend gevallen. Enkele weken achtereen heerste er een epidemie, die weer snel verdween, blijkt uit een vorige week gepubliceerd onderzoek. ‘Hier zal het niet anders gaan’, verwacht Coutinho. ‘Ook hier is de populatie goed beschermd met twee vaccinaties, ook al is het niet volledig.’

Afweer
Het is niet alleen een godsdienstige overtuiging die het bofvirus ruim baan kan bieden om zich te verspreiden. Het verzwakte bofvaccin geeft onvoldoende bescherming. De meeste kinderen met de bof tijdens de uitbraak van twee jaar geleden in de VS waren tweemaal gevaccineerd. Van de 61 in Nederland aangetroffen bofgevallen, was eenderde gevaccineerd.

Ouderen

Ouderen
Ben van der Zeijst van het Nederlands Vaccin Instituut (NVI), producent van het Nederlandse BMR-vaccin, in licentie van vaccinbedrijf Sanofi-MSD: ‘De meeste oudere mensen die zijn gevaccineerd, zijn ooit ook in aanraking geweest met het wilde bofvirus. Dat heeft voor extra immuniteit gezorgd. Dat is niet het geval met kinderen die na 1987 zijn ingeënt. Zij vormen een maagdelijke populatie die nooit met het bofvirus in aanraking is geweest.

Ouderen
Van der Zeijst: ‘Hun immuniteit is alleen gebaseerd op die twee vaccinaties. En blijkbaar is dat niet honderd procent sluitend. Het is enigszins vergelijkbaar met het kinkhoestvaccin, dat ook geen volledige bescherming biedt.’

Ouderen
Het NVI bekijkt of een vaccin met een iets sterkere virustam soelaas kan bieden. Van der Zeijst: ‘In India is zo’n vaccin ontwikkeld. Uit recent onderzoek blijkt dat bijwerkingen van dat vaccin gering zijn.’ Zo’n sterk vaccin moet hier echter eerst worden geregistreerd, en dat duurt zeker drie jaar. Een andere optie is de tweede bofvaccinatie naar voren te halen, naar het vierde jaar in plaats van de 9-jarige leeftijd. Eventueel kan de tweede prik worden gevolgd door een derde vaccinatie op hogere leeftijd, suggereert Van der Zeijst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden