Analyse Rechtszaak Johnson & Johnson

Boete voor farmaceut is mijlpaal, maar zal de opioïdencrisis niet oplossen

De openbaar aanklager en staatsadvocaten luisteren naar rechter Thad Balkman, die de marketingcampagnes van Johnson & Johnson in zijn uitspraak ‘incorrect, misleidend en gevaarlijk’ noemde. Beeld AP

Een tweede gigantisch farmaceutisch bedrijf zou een schikking van aanklachten overwegen nadat mensen verslaafd zijn geraakt aan OxyContin. De zware en zeer verslavende pijnstiller is de inzet van meer dan 2.000 rechtszaken die tegen het bedrijf zijn aangespannen door staten, steden en  gemeenten. Het schikkingsbedrag ligt tussen de 9 en 10 miljard dollar, meldt NBC News. Een dag eerder zat Johnson & Johnson in het beklaagdenbankje:

Een mijlpaal in de opioïdencrisis: voor het eerst werd dinsdag een farmaceut schuldig bevonden aan het mede-veroorzaken van de Amerikaanse opioïdencrisis. Maar het vonnis lost de crisis zelf niet op.

In zijn uitspraak schuwde rechter Thad Balkman de grote woorden niet. De marketingcampagnes van farmaceut Johnson & Johnson waren ‘incorrect, misleidend en gevaarlijk’, met ‘exceptioneel stijgende verslavingscijfers, overdosisdoden’ en naar pijnstillers hunkerende baby’s tot gevolg. Balkman legde het bedrijf voor zijn rol in de Amerikaanse opioïdencrisis daarom een boete op van 572 miljoen dollar – ruim een half miljard euro.

Het vonnis in de staat Oklahoma, maandagavond Nederlandse tijd uitgesproken, zien analisten en Amerikaanse media als een mijlpaal. Het is voor het eerst dat een farmaceut is veroordeeld voor zijn aandeel in de pijnstillers-epidemie, die van de ongelooflijke cijfers aan elkaar hangt. Sinds het jaar 2000 zijn in de Verenigde Staten meer dan 400 duizend mensen omgekomen door een overdosis opioïden, de afgelopen twee jaar waren dat er meer dan 47 duizend per jaar – 128 per dag, meer doden dan in het verkeer. Economische adviseurs van het Witte Huis berekenden in 2015 de maatschappelijke schade: 500 miljard dollar per jaar.

Johnson & Johnson is volgens de rechter een van de partijen die aan de basis staat van de epidemie door de zware pijnstillers agressief te promoten. Daarbij overdreef het bedrijf de werking van de pillen en maakte het verslavingsgevaar kleiner dan het was. 

Beleggers waren niet onder de indruk van de boete, die vele malen lager was dan de eis van 17 miljard dollar: het aandeel van de farmaceut steeg na de uitspraak zelfs met 5 procent. De advocaat van Johnson & Johnson kondigde onmiddellijk aan – ‘met kracht’– in hoger beroep te gaan.

Toch betekent de uitspraak een steun in de rug voor de ongeveer 1.500 andere rechtszaken die nog op de rol staan tegen zo’n 25 farmaceutische bedrijven. 48 Amerikaanse staten, en ongeveer 2.000 regionale en lokale overheden willen allemaal op hun eigen manier geld zien van de farma-industrie, waarbij ze elkaar regelmatig voor de voeten lopen in de hoop een eigen schikking af te dwingen. Eerder schikten de farmaceuten Purdue en Teva al met Oklahoma voor respectievelijk 243 en 75 miljoen euro.

Altijd een markt

Al die rechtszaken lossen de opioïdencrisis ondertussen niet op, zegt Marcel Bouvy, hoogleraar Farmaceutische Patiëntenzorg aan de Universiteit Utrecht, en onderzoeksleider van een wetenschappelijk consortium dat het gebruik van verslavende pijnstillers in Nederland onderzoekt.

Sinds 2011 daalt het aantal voorschriften door artsen van dit soort opiaten in de Verenigde Staten, maar ‘mensen zijn op recept verslaafd geraakt’ en zoeken op de zwarte markt verder naar pijnstillers als zij het van hun arts niet meer krijgen. Het verklaart ook waarom het aantal doden door pijnstillers sinds 2011 juist is toegenomen: de middelen uit het illegale circuit kennen hogere doseringen en worden niet of nauwelijks gecontroleerd. 

‘Hoogstens realiseren farmaceuten zich door de uitspraak dat ze bij een nieuw verslavend middel voorzichtiger moeten zijn bij de promotionele activiteiten’, zegt Bouvy. Al is hij daar ook sceptisch over. ‘De mensheid heeft behoefte aan middelen die pijn en verdriet wegnemen, voor opiaten is altijd een markt. Nu zetten bedrijven in op cannabis, dat zou de oplossing moeten zijn. Alsof dat geen problemen met zich meebrengt.’

Alert blijven

In Nederland begon het grootschalig gebruik van opioïden ongeveer tien jaar later dan in de Verenigde Staten. Net als in de VS nemen de verslavingsproblemen hier ook ongeveer een decennium na de introductie toe, zij het op veel kleinere schaal. In 2018 kreeg het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) 424 meldingen van een overdosis waarin mogelijk opioïde oxycodon in het spel was, tegenover 280 meldingen in 2017. 

De afgelopen jaren hebben huisartsen hun richtlijnen aangepast. ‘We zien ook dat ziekenhuizen hun protocollen veranderen en minder grote hoeveelheden zware pijnstillers meegeven bij ontslag. Of dat de verslavingsgolf heeft kunnen indammen, is nog niet zeker’, zegt Bouvy. ‘In de Verenigde Staten hebben we gezien dat die met enige vertraging op gang kwam. We moeten in Nederland en de rest van Europa de komende jaren erg alert blijven.’

Meer lezen

Steeds vaker worden in Nederland zware pijnstillers voorgeschreven, terwijl uit de VS bekend is dat ze te vergelijken zijn met heroïne. De Volkskrant sprak met vier patiënten die verslaafd raakten. ‘Als mijn vrouw de oxycodon niet had verstopt, was ik zo weer begonnen.’

Het voorschrijven van verslavende, opioïde pijnstillers loopt in Nederland uit de hand, zeggen artsen en andere deskundigen. In zes jaar tijd verdrievoudigde het aantal gebruikers van oxycodon tot 439 duizend per jaar. Verslaafden beschrijven afkicktaferelen die doen denken aan heroïne.

Het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC) signaleerde afgelopen zomer al een sterke stijging van het aantal overdoses met oxycodon.

Sackler is de naam van een filantropenfamilie die onder andere doneert aan de Universiteit Leiden. In de VS liggen de Sacklers onder vuur, vanwege de productie van dubieuze pijnstillers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden