Nieuw in 2019 Stikstofbeleid

Boerenbijltjesdag door stikstof en fosfaat

Het wordt een spannend jaar voor veel boeren. Want de omvang van de veestapel zal weer ter discussie staan. Aanjager hiervan is advocaat Valentijn Wösten. Hij laat het stikstofbeleid van Nederland wankelen.

Valentijn Wösten Beeld Kiki Groot

Na 20 jaar van verzet tegen milieuschade door megastallen en de ongewenste luchtjes en ziek­makende dampen die opstijgen uit de kraamkamers van de intensieve landbouw, had raadsman Valentijn Wösten op 7 november 2018 zijn juridische ‘voltreffer’ te pakken. Het Europese Hof van Justitie in Luxemburg trok toen in twijfel of de Nederlandse natuur wel voldoende is beschermd tegen de uitstoot van stikstofEn dan met name vanuit de landbouw, waarbij stikstof in de vorm van ammoniak en ammonium opstijgt uit mest, en bodemverzuring veroorzaakt als het neerdaalt in natuurgebieden.

Wöstens succes kan dit jaar grote gevolgen hebben voor de sector, maar van een term als ‘vijand van de boeren’ wil hij niets weten. ‘Ik ben uitsluitend de bezorger van het slechte nieuws, niet de veroorzaker’, zegt hij. ‘Het openbaar bestuur en de sector zijn verantwoordelijk als blijkt dat boeren zich niet aan de ­milieuregels hebben gehouden.’ Het woord medelijden is volgens hem dan ook niet van toepassing. ‘Ik ken die beste mensen niet’, zegt hij. ‘Het enige wat ik zie, is een bedrijfsplan van een onder­nemer, die een verantwoordelijkheid heeft voor natuur en milieu.’

Vraag Wösten (51) waarom hij een werkend leven wijdt aan de natuur en het vuur flakkert op in zijn ogen. ‘Ik vind het een schande dat mijn rechtspraktijk bestaansrecht heeft’, zegt hij in de bescheiden portiekflat aan de rand van het Haagse Landgoed Clingendael. ‘Ik houd openbare besturen aan hun eigen regels, die ik ook nog eens beter ken dan zij. Hoe kan het dat ze dit laten gebeuren met onze leefomgeving?’

Wösten ziet geen verschil tussen het leven vóór en achter zijn voordeur. ‘De lucht die ik inadem, het water dat ik drink, de overheid heeft daar zo veel invloed op’, zegt hij. ‘Ik wil niet met een openbaar bestuur te maken dat daar een rommeltje maakt.’

In 2009 schreef hij al in het Tijdschrift voor Agrarisch Recht hoe de natuur sinds de jaren negentig steeds minder wordt beschermd tegen de landbouw en de burger daar ook steeds minder tegen kan doen. Betekent het Europese arrest van eind vorig jaar een ommekeer?

In afwachting van bericht van het Hof in Luxemburg werden alvast honderden rechtszaken tegen vergunningen voor staluitbreidingen in Nederland vorig jaar stilgelegd. Wösten vertegenwoordigt in tal van deze bestuursrechtelijke zaken de milieubewegingen Mobilisation for the Environment en Vereniging Leefmilieu. Voor onder meer vier vergunningen die zij aanvochten bij de Raad van State, vroeg deze hoogste bestuursrechter advies in Luxemburg. 

Met dat advies kan de Raad van State in 2019 de zaken van Wösten hervatten. Zaken die draaien om het door het Hof bekritiseerde Nederlandse Programma Aanpak Stikstof (PAS). Dat baseert sinds 2015 agrarische vergunningverlening op een rekenmethode in plaats van een op individuele beoordeling.

Vergunningen vernietigd

‘Er gaat zeker iets veranderen aan het Programma Aanpak Stikstof, het is alleen nog spannend hoever de gevolgen van het arrest zullen reiken’, zegt Wösten. Zijn verwachting: ‘Vele honderden vergunningen voor stallen zullen worden vernietigd.’

Als hij gelijk krijgt, leidt dit tot grote problemen bij veehouderijen waarvan de natuurvergunning nog ingetrokken kan worden maar die wel alvast een extra stal hebben laten bouwen in afwachting van het definitieve akkoord. En dan is ook nog eens het lot onzeker van de duizenden vergunningen die op basis van de rammelende PAS zijn verleend maar waartegen geen bezwaar werd gemaakt.

Boerenbijltjesdag beperkt zich dit jaar niet tot het bestuursrecht. Want naast het teveel aan stikstof dat opstijgt uit mest, komen door de ontlasting van vee ook grote hoeveelheden fosfaat in de bodem terecht. Naar schatting zullen honderden melkveehouders dit jaar strafrechtelijk worden vervolgd, omdat ze te weinig fosfaatrechten hebben gekocht.

Om onder het Europese fosfaat­plafond te blijven werd op 1 januari 2018 het fosfaatstelsel ingevoerd. Melkveehouders moesten vanaf dat moment fosfaatrechten hebben voor hun dieren. Dit jaar wordt de balans opgemaakt en zal blijken dat honderden boeren niet genoeg rechten hadden – en daardoor ­mogelijk straks wel een strafblad hebben.

Veel boeren lieten hun veestapel rechteloos groeien, meestal omdat zij op de peildatum 2 juli 2015 al een stal in aanbouw hadden. Die mochten ze daarna niet vol zetten. Om de lening bij de bank te kunnen betalen, gingen ze toch meer koeien houden om de melkopbrengst te stuwen. Met de discussie over fosfaat en stikstof zal de omvang van de veestapel ook in 2019 onderwerp van gesprek blijven. Volgens Wösten en diverse agrarische deskundigen is een krimp onvermijdelijk om alleen al de gevolgen van stikstof het hoofd te bieden. Momenteel lijdt grofweg driekwart van de belangrijkste Nederlandse natuurgebieden onder een teveel aan stikstof. 

‘Vogeltje in het weiland’

Niet alleen de omgang van overheden met de natuur maakt raadsman Wösten droevig, ook dat veel burgers hun schouders ophalen voor de kwaliteit van onze leefomgeving. ‘Hele volksstammen’ denken over de natuur zoals Jules Deelder, die in 1988 tegen de Vlaamse journalist Piet Piryns – al dan niet schertsend – zei: ‘Het platteland is iets waar ik langs kom als ik op weg ben van de ene stad naar de andere. Als ik een reiger langs de sloot zie staan of ik zie een kievit in het weiland, denk ik: ‘Hè, een vogeltje’. Maar het doet me niks.’

Dit wordt het nieuws in 2019

Wat staat er het komend jaar allemaal te gebeuren en wat gaat er veranderen? Deze week bespreken we elke dag een maand.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.