Boerenbijles

Na het lezen van het onlangs uitgebrachte Grote Boerderijen Boek is één ding zeker: we weten helemaal niets van boerderijen. En u ook niet. Een inhaalslag in 13 lessen.

Menig stedeling of dorpeling zal het bij het doorbladeren van Het Grote Boerderijen Boek vergaan zoals ons. Je ziet iets vertrouwds - boerderijen, inderdaad, en koeien, varkens, kippen, werktuigen, hekken en landerijen, sloten en bruggen, hooizolders en melkbussen en boeren met petten en boerinnen met schorten. Even denk je: dat weten we nou wel, daar hoef ik geen 400 pagina's met teksten en foto's over te bestuderen.


Dan ga je beter kijken en tekstjes lezen (waarbij je voor lief neemt dat die soms gort- en gortdroog zijn) en dan bekruipt je al snel een gevoel van schaamte. Want je denkt dat je alles weet over de boerderijen daar ergens in de wei, op de klei of in het veen, waar het ruikt naar mest en sloot en de bewoners nooit op vakantie kunnen omdat de koeien twee maal daags gemolken moeten en de varkens ononderbroken vreten.


Maar de harde waarheid, die zich genadeloos openbaart bij lezing van Het Grote Boerderijen Boek is: je weet er eigenlijk net níéts van. En zo moeten alle keren dat je langs boerderijen reed, op de fiets, met de auto, per trein, en dacht: wat moet het daar toch saai zijn, met dat oogsten en dat eeuwige herkauwen der runderen, en het verglijden der seizoenen; al die opvattingen moeten met terugwerkende kracht worden betiteld als ijdel en hoogmoedig.


Op het gevaar af dat we onze eigen onwetendheid als norm stellen voor wat de gemiddelde lezer van V aan agrarische kennis in huis heeft - vallen we alweer ten prooi aan die hoogmoed - uit Het Grote Boerderijen Boek dertien agrarische hoofd- en bijzaken die we écht nog niet wisten.


Lees verder op pagina V6


Vervolg van pagina V5


4De allerarmsten leefden, ook met grote gezinnen, in plaggenhutten als deze op de Veluwe. De bewoning van zulke met plaggen bedekte huisjes werd met de invoering van de Woningwet in 1901 niet meer toegestaan. (Foto uit 1999)


3Wie dacht dat een tegelwand boven het fornuis in de keuken en een rijkelijk geornamenteerde petroleumlamp de hoogste graad van luxe zijn op een boerenhoeve, doet er goed aan boerderij Veldzicht in het Groningse Westerlee te bezoeken. Het hele voorhuis van de boerderij uit 1910 is in Jugendstil gebouwd. Tegenwoordig is het een hotel. (foto uit 2007)


1De gaten boven in de poort, die verwijst naar een adellijke boerderij, duiden op de aanwezigheid van een duivenzolder. In de tijd dat de poort werd gebouwd, tweede helft 18de eeuw, was het houden van duiven een 'heerlijk recht', alleen toegestaan aan welgestelden. Rond deze boerderij in het Friese Achlum is een gracht gegraven. (foto uit 1968)


2Verspilling in Aartswoud (Noord-Holland): een plee boven de sloot, waardoor uitwerpselen wegspoelden met de stroom. Meestal werd ontlasting in een emmer of ton opgevangen in de plee achter op het erf, waarna de inhoud werd gebruikt voor bemesting van het land. Ontlasting uit de stad (opgehaald door de 'tonnenboer' met zijn 'boldootkar') werd tot de aanleg van riolering en doorspoeltoilet aan de boeren verkocht. (foto uit 1956)


5Vanaf de eerste helft van de 17de tot in de 18de eeuw werd in het oosten van Utrecht tabak geteeld in kleine, beschutte tuinen. De tabaksbladeren werden gedroogd in speciale schuren die goed werden geventileerd. De schuren worden gekenmerkt door een langgerekte plattegrond en een zadeldak met pannen. (foto uit 1998)


8Boerderij Reigersburg bij Sint-Maartensdijk (Utrecht) is vermoedelijk de enige in Nederland met ovalen vensters in het woonhuis. Rijke families lieten vaak bijzondere woningen bouwen om te pronken. De boerderij is in 1860 gebouwd voor de regentenfamilie Heron. De naam verwijst naar de familienaam: héron is reiger in het Frans. (foto uit 2002)


6In boenhokken, halfopen schuurtjes zoals deze bij een boerderij in De Meije (Utrecht), werd het gerei gereinigd dat werd gebruikt bij zuivelbereiding. Het slootwater was meestal schoon genoeg om bussen en gereedschappen mee te reinigen. Het melkgerei werd daarna omgekeerd te drogen gezet op een melkrek. (foto uit 1941)


7Sinds het begin van de 18de eeuw zijn in Zuid-Holland karnhuizen gebouwd. In het gebouwtje met cirkelvormige plattegrond liep een hond of paard rond die de karnmolen aandreef, waarmee room tot boter werd gekarnd. Het puntdak van dit karnhuis in Voorhout is van riet. (foto uit 1977)


9Wie denkt dat boerderij Het Blauwe Huys op Goeree-Overflakkee is gebouwd in 1659 (het jaartal dat de muurankers op de gevel aangeven) vergist zich. In het interieur zijn ankerbalken aangetroffen die wetenschappelijk zijn gedateerd op 1454. Het komt vaker voor dat jaartalankers duiden op een jaar waarin een ingrijpende verbouwing heeft plaatsgevonden. (foto uit 2002)


10Een van de eerste tractoren, in de Noord-Hollandse Groetpolder, wordt gedemonstreerd. Het woord tractor is afgeleid van het Latijnse trahere - 'trekken'. De eerste trekkers werden aangedreven door stoommachines. (foto uit 1919)


11Nee, de knecht sliep niet in het woonhuis op de boerderij. Bij Groot Egdom in Woudenberg (Utrecht) sliepen knechten in de keet, een afgetimmerde verblijfsplaats boven de koeienstal. Bij mooi weer sliepen ze in de hooiberg. Tegenwoordig wordt tijdelijk personeel door de boer vaak ondergebracht in caravans of houten zomerhutten. (foto uit 1930)


12Al in de Middeleeuwen werden met water gevulde aardewerken potten, metalen pannen, emmers en tonnen gebruikt om de oogst te beschermen tegen knaagdieren als muizen en ratten. In Renkum (Gelderland) werd een speciale constructie gebruikt: potten geplaatst over de koppen van de staanders. De muizen die naar boven probeerden te klimmen, kukelden in het water en verdronken.


Oude potten die bij opgravingen zijn gevonden tonen aan dat deze vorm van ongediertebestrijding behoorlijk effectief was. De potten zitten soms vol met resten van muizen, mollen, kikkers en padden.


(foto omstreeks 1950)


13In het verleden werden koeien wel bewerkt met de stofzuiger. De dieren vinden het prettig als haren, vuil en ongedierte worden verwijderd met de borstel, de stofzuiger op de foto wordt gebruikt om haren te verwijderen. Koeien die zich aangenaam voelen, produceren meer melk. (foto uit 1949)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden