Boekontwerp: Christoph Noordzij

Vormgever Christoph Noordzij mocht iets bijzonders maken van de 50ste druk van De donkere kamer van Damokles.

Vijftig drukken, zoveel succes is niet veel Nederlandse romans vergund. Tot het keurkorps behoren klassiekers als De avonden, De aanslag en Turks fruit, met respectievelijk 62, 56 en 52 drukken. Maar ook Een vlucht regenwulpen van Maarten 't Hart (64), Hella Haasse's Heren van de thee (62), Godfried Bomans' Erik of het klein insectenboek (55) en Ik Jan Cremer (54) staan hoog in de top. Veel van deze titels zijn steady sellers, die hun resultaat danken aan een gestage klimpartij door de verkooplijsten. Uitzonderingen zijn er ook, zoals Knielen op een bed violen en Het diner, die in één ruk voorbij de 50ste druk sprintten.


Over oplagecijfers zegt het goudomrande getal intussen weinig (een druk kan evengoed 500 als 5.000 exemplaren beslaan). Desondanks valt op dat Willem Frederik Hermans zich pas laat bij de kopploeg heeft gevoegd: zijn op alle leeslijsten prijkende oorlogsroman De donkere kamer van Damokles, uit 1958, beleeft deze maand zijn 50ste druk bij Van Oorschot.


Dat blijft niet onopgemerkt, want de uitgever heeft vormgever Christoph Noordzij de vrije hand gegeven om van de jubileumeditie iets uitzonderlijks te maken, zonder daarbij op een euro te kijken.


'Het is geweldig om zo'n opdracht te krijgen', zegt Noordzij. 'Doorgaans moet je je heel erg aan het budget houden, waardoor je noodgedwongen eerder bewandelde paden volgt. Deze jubileumuitgave mocht iets bijzonders worden. Het uitgangspunt daarbij was dat De donkere kamer een zwart boek is. Op dat idee heb ik voortgeborduurd: wat kan ik doen zonder er een kermis van te maken?'


Het resultaat is een monumentaal gitzwart boekblok, als uit één stuk gegoten, waarin subtiele vondsten zijn verstopt. Zoals het transparante omslag dat de onderliggende titel lijkt te verduisteren. Maar pak het boek op en je ziet hoe rond de zwarte letters rode contouren opdoemen. 'Een visualisering van wat er gebeurt in de donkere kamer van een fotograaf.'


Een tweede verrassing is verborgen op de zijkant van het boekblok. Als je dat schuin houdt, springen op de zwart gespoten afsnede de namen van de twee centrale figuren in de roman tevoorschijn: Osewoudt en zijn dubbelganger Dorbeck. 'Een oude truc die al in de 19de eeuw werd gebruikt, voor erotische plaatjes bijvoorbeeld. Het wordt nu nog maar sporadisch toegepast.'


Aanzienlijk complexer, en voor leken minder zichtbaar, is het innovatieve zetwerk binnenin (in de TEFF- Collis, een door de vormgever ontworpen font voor onder andere een Zwitsers bijbelproject). Noordzij vond een manier om de regels uit te vullen, zonder de storende witte plekken die dan onvermijdelijk tussen de woorden verschijnen. Een ongewoon rustige, uitgebalanceerde bladspiegel is het gevolg.


'De oplossing was om de letterbreedte te variëren. De meeste lettertypen laten zo'n mutatie niet toe. Maar vanwege het geringe contrast tussen dik en dun in de Collis is het hier nog net aanvaarbaar. Zo kon ik de woordspatie overal nagenoeg gelijk houden. De digitale techniek maakt dit al langer mogelijk, maar voor zover ik weet is het nog nergens op deze manier toegepast.'


Noordzij wil nog kwijt dat er zonder de toewijding van de betrokken drukkers (Bariet en Mouthaan) en binder (Van Waarden) weinig van zijn vondsten terecht was gekomen. 'Een ontwerp als dit kan op zoveel plaatsen misgaan, het is bijna oneerbaar om van grafische bedrijven zo'n extreme precisie te vragen. Iedereen heeft op z'n tenen moeten lopen om dit te bereiken.'


Willem Frederik Hermans: De donkere kamer van Damokles - 50ste druk.

Vormgeving Christoph Noordzij. Van Oorschot; euro 59,-.


VIER ONTWERPERS

De eerste druk van De donkere kamer van Damocles (dan nog met een c gespeld) werd in 1958 ontworpen door Helmut Salden (links). Voor de 10de druk in 1971 maakte Nicolaas Wijnberg een nieuw omslag (midden). Vanaf de 21ste druk in 1978 was Gerrit Noordzij de ontwerper (rechts). Zijn zoon Christoph tekende voor de 40ste tot en met 47ste en 50ste druk. 'Ik vind het mooi hoe alle vormgevers van Van Oorschot een eigen stempel op het boekhebben gezet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden