Onze gids deze week

'Boeken trekken steeds moeilijker mijn aandacht'

Met zijn debuutroman Generation X maakte hij de niksgeneratie tot een internationaal begrip; inmiddels heeft Douglas Coupland niet meer genoeg aan woorden. En dus loopt hij over van wat we gezien, gelezen en gegoogled moeten hebben.

Beeld Els Zweerink

'Vind je ook dat dit naar metaal smaakt?' Douglas Coupland (53) wijst naar een grote fles Spa blauw op tafel. 'Het is alsof je bloed drinkt.' De schrijver en kunstenaar trekt alles in twijfel, zelfs iets onbeduidends als mineraalwater. En hij heeft nog gelijk ook. Spa Blauw smaakt best raar.

We zitten in het lege auditorium van kunsthuis Witte de With in Rotterdam. Een verdieping hoger is Bit Rot te zien, zijn eerste grote solotentoonstelling in Europa. Verwacht veel pop-art: vlaggetjes met de tekst 'life sucks' en ander ingelijst cynisme, een legergroen standbeeld dat Coupland maakte, getiteld: Vietnam Swamp Soldier en een cover van George Orwells 1984, door Coupland beplakt met tientallen plastic ogen.

Eigen werk wordt gecombineerd met kunst die de Canadees verzamelde. De thema's sluiten naadloos aan bij zijn boeken. 'Dood, vernietiging en de relatie met de cultuur van de middenklasse', zegt Coupland. Maar ook, en dat is nu meer zijn ding: de invloed van technologie op ons brein - en op de mensheid.

Coupland is helemaal in het grijs: spaarzaam grijs haar, grijze baard, grijs gestreept shirt en een grijze broek. Des te indringender zijn de grijsblauwe ogen die je bestuderen, scannen, als een buitenaards wezen. Door zijn volle baard en strakke donkere wenkbrauwen heeft hij iets weg van zo'n Japanse sensei uit een jarenzeventigfilm. Ludiek en wijs tegelijk. 'That's a strange question', zegt de sensei soms bedenkelijk, maar niet onvriendelijk. Zijn antwoorden zijn vaak nog vreemder.

CV

1961 Geboren op een Canadese luchtmachtbasis in Baden-Söllingen, Duitsland.

1980-1984 Kunstopleiding aan de Emily Carr University of Art and Design in Vancouver, met de nadruk op beeldhouwen.

1991 Debuutroman Generation X - Tales for an Accelerated Culture.

1992-2015 Ruim twintig romans (Eleanor Rigby), non-fictieboeken (Souvenir of Canada) en verhalenbundels (Life After God).

2014 Groot retrospectief in Vancouver Art Gallery.

2015 Maandelijkse column voor VICE en tweewekelijkse column voor Financial Times' FT Weekend Magazine.

2015 Bit Rot, Couplands eerste grote solotentoonstelling buiten Canada, in Witte de With in Rotterdam.

Coupland woont samen met zijn partner David Weir in Vancouver, Canada. Sinds februari heeft hij ook een huis in Parijs.

Massacultuur, technologie en de postreligieuze mens

Witte de With benaderde Coupland. Waarom koos hij juist voor Rotterdam? Rare vraag natuurlijk, want Rotterdam is volgens hem zéér bekend in de moderne kunstscene. 'De stad werd opgeblazen in de Tweede Wereldoorlog. In plaats van alles te reparen, dacht men: fuck it, we beginnen opnieuw. Dat idee heb ik altijd heel sexy gevonden. Als ik in de trein door Nederland rijd, lijkt het alsof ik elk gebouw herken uit een tijdschrift, maar in Rotterdam voelt alles vooruitstrevender.'

De titel Bit Rot wordt uitgelegd in de gelijknamige verhalenbundel, die voor deze tentoonstelling werd samengesteld. Het verwijst naar de spontane ontbinding van digitale bestanden. 'Het beschrijft ook hoe mijn brein zich sinds 2000 voelt', schrijft hij. Coupland, die doorbrak met de roman Generation X, wist de laatste 25 jaar als geen ander de tijdsgeest te vangen met zijn verhalen over massacultuur, technologie en de postreligieuze mens. Zijn columns voor VICE en Financial Times bewijzen dat hij nog altijd de vinger aan de pols heeft. Maar de jeugdigheid is weg.

'De expositie gaat ook over ouder worden in de moderne wereld', zegt hij. Welke ontwikkelingen kan hij niet meer bijbenen? 'Ik kan niks bedenken, gelukkig. Ik heb ooit gezegd dat ik mijn pre-internetbrein mis, maar dat is onzin. Sinds februari woon ik deels in Parijs en daarom wilde ik Frans leren. Mijn god, dacht ik, dat gaat op mijn 53ste nooit meer lukken, maar ik gebruik nu het computerprogramma Rosetta Stone en dat is fantastisch! Dus ik denk niet dat dingen moeilijker gaan nu ik ouder word, integendeel. Ik merk dat ik geduldiger word. Dat had ik echt nooit verwacht.'

Dan moet Coupland ineens hard lachen. 'Weet je waar ik niet meer mee kan omgaan? Boeken!' Dat klinkt gek uit de mond van een auteur, maar hij begon als beeldend kunstenaar en werd - naar eigen zeggen - per toeval schrijver. 'Boeken trekken steeds moeilijker mijn aandacht. Misschien is dat juist goed en las ik vroeger niet selectief genoeg. Hoe vaak gebeurt het nu niet dat je op pagina 12 een of andere veldslag tegenkomt of een woord dat je niet kent, dat gaat opzoeken en in een soort gat wordt gezogen? Wanneer je dan weer terugkomt bij pagina 12, ben je ineens een ander mens. Ik lees anders dan vroeger en ik denk dat dat voor veel mensen geldt, al kun je dat nooit meten.'

In zijn bundel schrijft Coupland: 'Met deze verhalen neem ik afscheid van schrijven om het schrijven. Mijn leven draait nu om het uitdragen van ideeën op een visuele manier.' Dat nuanceert hij tijdens het interview een beetje, maar hij wil alleen nog een roman schrijven als hij zich daar volledig op kan concentreren. De tentoonstelling laat zien dat hij niet meer genoeg heeft aan woorden om zich te uiten. De wereld verandert snel en 'de toekomst is het heden geworden', schrijft hij. Beeld wordt alsmaar belangrijker, dus het is bijna logisch dat hij zich liever zo uit. Bit Rot wordt omschreven als Couplands 'mindscape' - en dat landschap is kleurrijk, druk en explosief.

Beeld Els Zweerink

1. Kunstenaar: James Rosenquist

'Hier in Witte de With hangt een print van een gevechtsvliegtuig: F-111 van James Rosenquist, mijn favoriete kunstenaar na Andy Warhol. Het origineel is 26 meter lang, maar deze is veel korter. Hij hangt nu al twintig jaar bij mij thuis en loopt door de hele woonkamer. Waarom ik vooral zo van dit werk houd, is omdat het bij mij een groot aha-moment teweegbracht.

'Ik vertelde mijn vriendin Angela ooit hoe blij ik was dat ik mijn door wapens geobsedeerde familie was ontvlucht, en alle hillbillies met wie ik was opgegroeid. Ik had een mooi huis vol met kunst. 'Maak je geen illusies', antwoordde ze. Wat deed mijn vader vroeger voor de kost? Hij vloog straaljagers in de luchtmacht. De muren van mijn ouderlijke huis hingen vol met wapens en foto's van vliegtuigen. Mijn broer is taxidermist en was dus altijd in de weer met dode dieren. Angela zei toen: 'Kijk eens goed naar jouw kleine universum. Alles hier is militair of ziet eruit alsof het is opgezet.'

'Je denkt dus dat je kunt vluchten voor je verleden, maar al die dingen die met je fucken... Het is alsof er eitjes in je worden gelegd die twintig jaar later uitkomen. Ik dacht dat de eureka-momenten wel op waren, maar daarom heb ik graag mensen om me heen die dit soort verbanden kunnen leggen.'

Kunstenaar: James Rosenquist 'Het origineel is 26 meter lang en hangt nu al twintig jaar bij mij thuis.' Beeld Aad Hoogendoorn, Witte de With Center for Contemporary Art 2015

2. Decennium: jaren zeventig

'De seventies hebben mij erg gevormd. Nu verwachten we elke dag iets nieuws, maar in dat hele decennium veranderde er niets. De draaischijf op telefoons werd vervangen door knopjes, dat was het.

'Politiek gezien? Zelfs op dat vlak gebeurde er niks vergeleken met wat er nu gebeurt. De jaren zeventig waren een historische cul-de-sac. De naoorlogse nucleaire angst verlamde iedereen. Mensen werden natuurlijk bang gehouden om enorme militaire budgetten door hun strot te duwen.

'Alle toekomstbeelden in films waren dystopisch. Charles Heston in The Omega Man, de laatste man op aarde. Of de postapocalyptische werelden in Planet of the Apes en Soylent Green.

'Zowel het heden als de toekomst waren dus een puinhoop. Mensen die de jaren zeventig bewust hebben meegemaakt, zonderen zich erg af. Er is altijd dat masker. Zelfs nu, op dit moment, vraag ik me af hoe ik dat masker kan afzetten.'

Decennium: de jaren zeventig. Alle toekomstbeelden in films waren distopisch, zoals in Planet of the Apes.' Beeld .

3. Muziek: Morrissey

'Ik had nog nooit iemand geïnterviewd, maar in 2006 vroeg The Guardian of ik Morrissey wilde spreken. Yeah, great. Het interview was in Rome en om te dealen met de verschillende tijdzones, nam ik wat Ambien-slaappillen.

'Mag ik eigenlijk wel merknamen gebruiken? Laten we ze time resetters noemen.

'Mijn hoofd werd zwaarder en toen kreeg ik een black-out. Zes uur later ben ik ineens in mijn hotelkamer en praat met mijn agent. Ik was alles kwijt, waaronder mijn interview met Morrissey. Ik hoop eigenlijk dat ik hem nooit meer zie, want ik heb geen idee wat ik toen tegen hem heb gezegd.' (Het stuk dat Coupland uiteindelijk schreef, was profilerend, met slechts een paar citaten, red.)

'Ik houd van Morrissey's muziek, maar hij heeft ook een geweldige autobiografie geschreven, die ik een paar keer heb herlezen. Hij kan op een prettige manier woorden aan elkaar knopen - dat zie je ook aan zijn songteksten.

'Morrissey is nu kennelijk een roman aan het schrijven, die binnenkort uitkomt. Hij is nuts, maar op een aangename manier. De Engelsen zouden zeggen: mad.'

Muziek: Morrissey. Niet alleen zijn muziek, maar ook zijn prachtige autobiografie.' Beeld Sam Jones / HH

4. Beeld: 2001 - A Space Odyssey

'Ik verzamel veel fotografie en we kunnen het over vijftig fotografen hebben, maar dit antwoord houd ik lekker obscuur: de cameraman van de film 2001: A Space Odyssey. Het lijkt alsof de camera altijd blijft bewegen. Ik laat de film thuis vaak lopen op de achtergrond, als behang - misschien is dat ook wel de toekomst van kunst. Het camerawerk heeft iets onmenselijks, bijna buitenaards. Het geeft me het gevoel dat mensen meer kunnen zijn dan mensen.

'Ik heb bewust nooit de naam van de cameraman opgezocht. Sommige dingen moeten een mysterie blijven. Daarom lees ik ook niet over namen van sterrenstelsels. De namen van bloemen heb ik ooit wel geleerd - en daar heb ik best spijt van.'

Beeld: 2001 A Space Odyssey. 'Ik laat de film thuis vaak lopen op de achtergrond, als behang misschien is dat ook wel de toekomst van kunst.' Beeld .

5. Schrijver: John O'Hara (1905 - 1970)

'In de expositie staat een installatie van balken met boekcovers: 50 Books I Have Read More Than Once. Hoe langer de balk, hoe belangrijker het boek voor me is. Sommige titels zijn mal, maar lees ik toch telkens weer opnieuw. You Are Here: Art After the Internet van Omar Kholeif ken ik pas een jaar, maar heb ik al vier keer gelezen, dus dat is momenteel een belangrijk boek.

'Ik houd van verhalen geschreven vanuit het perspectief van mensen die er niet meer zijn. Zoals een toneelstuk dat op elke school in Amerika wordt opgevoerd: Our Town van Thornton Wilder. Of Winesburg, Ohio van Sherwood Anderson. In Kurt Vonneguts Galápagos blikt de verteller zelfs terug op de laatste miljoen jaar.

'Een auteur die weinig mensen nog kennen is John O'Hara, een Iers-Amerikaanse schrijver die in 1934 zijn eerste roman Appointment in Samarra uitbracht. In zijn leven - hij stierf in 1970 - schreef hij vele romans en korte verhalen voor The New Yorker. Hij was goed in dialogen, maar wat ik vooral opvallend vind, is dat hij geen enkele stilistische evolutie heeft doorgemaakt.' (Lachend:) 'Maar als je van zijn stijl houdt, zoals ik, vind je direct ál zijn boeken goed.'

Kunstenaar: James Rosenquist.'Het origineel is 26 meter lang en hangt nu al twintig jaar bij mij thuis.' Beeld Fotograaf Aad Hoogendoorn, installatiefoto Witte de With Center for Contemporary Art 2015
Beeld Els Zweerink

6. Media: Google

'Ik heb vorig jaar een project gedaan tijdens een verblijf bij het Google Cultural Institute in Parijs, getiteld: Search. Ik koos duizend woorden uit het Engelse woordenboek, die ik op een vlucht van Parijs naar Vancouver selecteerde. Ik las het woordenboek dus alsof het een echt boek was. Vervolgens onderzocht Google per woord de honderd meest gebruikte aanvullingen op dat woord. Bij theft (diefstal) stond bijvoorbeeld het computerspel Grand Theft Auto bovenaan. Bij hair kreeg je eerst de haarkleuren, maar verder onderaan: waar kan ik mijn haar doneren? Bij de letter w kreeg je meer vragen als wie, wat, wanneer, waarom?

'Mensen zoeken dus naar nuttige informatie, bijvoorbeeld voor hun huiswerk, maar ook naar een liedje dat in een bepaalde maand van een bepaald jaar populair was. Van die duizend woorden maal honderd bijpassende zoektermen hebben we toen een dik boek gemaakt, in een oplage van duizend exemplaren - je kunt het niet kopen. Dit project liet voor mij zien hoe zoektechnologie ontzettend veel zegt over menselijk gedrag, op een manier die inspirerend en doodeng tegelijk is.'

7. Plaats: Haida Gwaii

'Mijn favoriete stad is Kyoto, Japan - geen twijfel over mogelijk. Het is daar een beetje zoals Nederland: praktisch, je ziet het dagelijks leven van de mensen die er wonen. Alles in Kyoto is mooi en verfijnd. Het is ook de beste stad om in rond te lopen. Liever Kyoto dan London.

'Maar als je een plek bedoelt die heilig is voor mij, dan zeg ik Haida Gwaii, of de Queen Charlotte Islands - al noemt niemand ze meer zo. Die archipel in de Grote Oceaan, twee uur vliegen vanaf Vancouver, is voor mij de mooiste plek op aarde. In de ijstijd was een groot deel van Amerika bedekt, maar deze eilanden zijn gek genoeg volledig gespaard. Het klimaat is altijd mild. Alles is er groot: de grootste bomen op aarde, de grootste vogels. Er wonen maar weinig mensen en het is er nogal saai. Je komt er ook niet heel makkelijk en de reis is best duur. Dus je gaat er niet zomaar even heen.

'Ik ga er twee tot drie keer per jaar strandjutten. Drie jaar geleden liep ik daar over het strand en toen kwam er wat rommel aanspoelen - en daarna nog meer. De spullen bleken afkomstig uit Japan. Ze waren door de tsunami van 2011 nabij Sendai daarheen gespoeld. Flessen, fruitkisten - soms beplakt met kinderstickers, vaak nog intact. Met een ploeg ruimden we de stranden op. De voorwerpen waren voor mij schatten uit een duistere fabel, al besefte ik ook: dit zijn de levens van heel veel mensen. Ik weet nog steeds niet hoe ik tegen die gevonden voorwerpen moet aankijken.'

Plaats: Haida Gwaii. 'Die archipel in de Grote Oceaan, twee uur vliegen vanaf Vancouver, is voor mij de mooiste plek op aarde.' Beeld Corbis

8. Icoon: Marshall McLuhan (1911 - 1980)

'De Canadese filosoof en wetenschapper Marshall McLuhan bedacht uitdrukkingen als: the media is the message en global village. Hij voorspelde veel vormen van technologie die we nu gebruiken. (Zo bedacht hij het wereldwijde web, dertig jaar voor het er kwam, red.) Hij was eerst nogal controversieel en kon niet altijd de juiste woorden vinden om zijn ideeën uit te drukken. Het concept van PayPal beschreef hij in de taal van James Joyce.

'Ik heb in 2011 een biografie over hem geschreven. McLuhan had autistische trekjes. Hij zag dingen die anderen niet zagen en dacht dat er elk moment iets wonderbaarlijks kon gebeuren. Rond zijn 30ste bekeerde hij zich tot het katholicisme. Maar hij had een erg vooruitziende blik. Je moet The Gutenberg Galaxy echt lezen. Het is vaak saai, maar dan lees je ineens iets waarvan je steil achterover slaat en dat je nog lang bijblijft.

'Nu alles constant verandert en de toekomst min of meer het heden is geworden, is het belangrijk te blijven zoeken naar patronen in gebeurtenissen, zoals McLuhan deed. Je kunt die patronen niet altijd vinden, maar de zoektocht ernaar houd je in leven en houd je sterk.'

Bit Rot, Witte de With, Rotterdam, t/m 3-1.

Icoon: Marshall McLuhan. 'Hij voorspelde vormen van technologie die we nu gebruiken.' Beeld Hollandse Hoogte
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden