Boeken en hun lezers

Stel je moet een lezing houden over 'Boeken en hun lezers'. Je wordt zwetend wakker na een nachtmerrie waarin je achter het spreekgestoelte geen woord weet uit te brengen....

Ik zou het wel weten. Ik zou het boek Citaten & Aforismen erbij pakken, samengesteld door C. Buddingh' in 1967 en nu herzien en aangevuld met wat er de afgelopen decennia op beknopte en scherpe wijze is beweerd over van alles en nog wat, ook over 'Boeken en hun lezers'. Openingszinnen liggen voor het oprapen. De hele lezing is opeens een fluitje van een cent geworden.

Je strekt je rug, kijkt strak de zaal in en neemt het woord:

'Een kamer zonder boeken is als een lichaam zonder ziel.' Deze bekende uitspraak van Cicero zou heden ten dage als elitair en wereldvreemd worden afgedaan. Niet een kamer zonder boeken maar een kamer zonder televisie geldt nu als een zielloze ruimte. 'Geen boek is zo slecht of men kan er wat uit leren', beweerde Plinius de Oudere twee millennia geleden. 'Al was 't alleen maar, dat men beter een ander had kunnen kopen', voegde Chr.G. van Buuren er onlangs humoristisch aan toe.

Kijkcijfers daarentegen wijzen uit dat juist de televisieprogramma's waaruit men wat kan leren slecht worden bevonden. De kijkers vinden kennelijk dat zij al meer dan genoeg weten. En wie zal hen ongelijk geven? Nog voor de televisie er was zei Alexandre Dumas fils: 'Zij die lezen weten veel, zij die kijken weten soms nog meer.' En Samuel Johnson merkteal in de 18de eeuw op dat 'de mensen over het algemeen niet graag lezen als ze iets anders kunnen vinden om zich mee te vermaken'.

Toch worden er in onze tijd meer boeken verkocht dan ooit, bestsellers halen ongekende oplagen. De klacht dat boeken zo duur zijn, lijkt dan opeens geen rol te spelen. In die zin had Jacques de Haan gelijk toen hij zei dat 'hoe goedkoper de mens wordt, hoe harder hij schreeuwt over het dure boek'. Of we met die bestsellers vanuit cultureel opzicht zo blij moeten zijn is de vraag. Want, zoals Nicolas-Sstien Roch de Chamfort het formuleerde: 'Wat het succes uitmaakt van een massa boeken, is de overeenkomst tussen de middelmatigheid van de denkbeelden van de schrijver en die van het grote publiek.'

Het is bovendien maar zeer de vraag of al die veelverkochte boeken wel gelezen worden. 'De boeken die iedereen bewondert, zijn die welke niemand leest', zei Anatole France. Veel bestsellers leiden een ongelezen bestaan in de boekenkast, zou ik daar aforistisch aan willen toevoegen.

Zelfs de klassieken uit de wereldliteratuur hebben het moeilijk. 'Een klassiek werk is een boek dat de mensen wel prijzen, maar nooit lezen', zei Hemingway. En Schopenhauer sneerde:

'Het publiek is zo onnozel, dat het lieverhet nieuwe dan het goede leest.' Veel beter is het inderdaad om, zoals Samuel Butler zei, 'nooit iets te lezen tot het feit dat je het niet gelezen hebt, je enige tijd heeft dwars gezeten'.

Hierin schuilt een troost voor schrijvers die zich miskend voelen.

Op de bestsellerslijsten en in de media worden zij overtroefd door frivole collega's die het publiek geven wat het hebben wil. Hun tijd komt nog wel want terecht merkte Jan Greshoff op: 'Een goed boek moet ons niet iets geven, maar iets afnemen; een van onze zekerheden.' 'Goede literatuur', zei Komrij, 'bezit het vermogen ons met andermans ogen te laten zien'. En al meer dan drie eeuwen geleden wees Thomas Fuller er op dat 'de cultuur het meest heeft gewonnen door die boeken waarop de uitgevers hebben verloren'.

Hier is het tijd om een slokje water te nemen en een stilte te laten vallen die onder het gehoor even de hoop doet groeien dat je de draad bent kwijt geraakt. Dat verhoogt de aandacht want, zo zei Baudelaire: 'De mens is het volmaaktste roofdier'. Dan schraap je de keel en davert voort van citaat naar citaat om te besluiten met Erasmus: 'Een leven zonder boeken is onleefbaar.' En dan voeg je er met een glimlach aan toe:

of kan men, zoals Sainte-Beuve stelde, 'beter mens lezen dan tien boeken?' (Applaus).

Op deze manier kun je met behulp van Citaten & Aforismen ook een lezing samenstellen over 'dwaasheid en wijsheid', 'geluk en ongeluk', 'de moraal', 'de politiek' en nog ruim honderd andere onderwerpen. 'Het is niet nodig de dingen te begrijpen om erover te redeneren', zei Pierre A. Caron de Beaumarchais.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden