Boek over Bär uit woede geboren

ZELF EEN BOEK schrijven vond oud-bisschop Bär van Rotterdam te veel gevraagd. Maar het voorstel om zijn levensloop en zijn opvattingen aan anderen te vertellen, die er een coherent geheel van zouden maken, beviel hem uitstekend....

HENK MULLER

Op de vraag waarom Bär niet zelf wilde schrijven, antwoordde hij dat je dat pas echt gaat leren als tiener, in de vorm van het schrijven van dagboeken of artikelen voor een schoolkrant. Maar tijdens die cruciale periode van zijn leven zat de in Menado geboren Bär in een Jappenkamp en de bisschop meent dat hij daardoor nooit echt een schrijver is geworden.

Schmelzers idee voor het boekje werd geboren uit woede. Woede omdat Bär was weggewerkt en woede omdat op die manier zijn opvattingen een zachte dood zouden sterven. De bisschop zou bekend blijven als een charismatische man met wie je zo aardig kon borrelen en met wie iets aan de hand was geweest. Maar waar hij voor stond, dreigde verloren te gaan, vreesde Schmelzer.

Dat vond ze jammer, omdat de bisschop zich volledig had ingezet om de dialoog in de sterk gepolariseerde kerkprovincie op gang te brengen. Vlak voor zijn vlucht naar Chevetogne had hij tijdens het verplichte vijfjaarlijkse bezoek van de bisschoppen aan Rome nog gemerkt dat zijn kerkpolitieke lijn aan de winnende hand was. Daaraan was een abrupt einde gekomen en Schmelzer wilde niet dat zijn opvattingen zouden verzanden.

Ter gelegenheid van Bärs 65ste verjaardag in de zomer van 1993 had ze al een vriendenboek voor hem samengesteld, waaraan onder meer oud-premier Lubbers meewerkte. Een jaar later benaderde ze een achttal vrienden van de bisschop met het verzoek hem te interviewen.

Alle acht zegden direct hun medewerking toe en voerden lange gesprekken met Bär in het huis van de uitgever in Amsterdam. Onder hen Norbert Schmelzer, oud-minister Ernst Hirsch-Ballin en de secretaris van de Katholieke Raad voor Kerk en Samenleving, Pieter Anton van Gennip. Op basis van die gesprekken redigeerde zij het boek dat ze de titel Langs wegen van barmhartigheid meegaf. De abt van Chevetogne las de eindversie en gaf uiteindelijk zijn nihil obstat.

De samenstelling kostte veel tijd. Aanvankelijk zou Schmelzer alleen het voorwoord en een slotbeschouwing schrijven. De interviews zou een ander uitwerken. Maar de betrokkene trok zich terug, toen hij merkte hoeveel werk het zou kosten om orde te brengen brengen in de chaos die ontstond toen welwillende niet-professionals zich aanmeldden om interviews te houden die geen interviews opleverden.

De overlappingen waren legio en de gesprekken waaierden alle kanten uit. Daphne Schmelzer besloot eigenhandig te snoeien en dat monnikenwerk is haar aardig gelukt. Het boek heeft een zekere structuur. Na een korte levensschets volgt een zestal hoofdstukken over onder meer oecumene, de krijgsmacht en genetica. Schmelzer heeft getracht het boek een 'dialoogvorm' te geven, omdat deze vorm het meest recht doet aan de wijze waarop Bär volgens haar communiceert.

In de praktijk betekent dit dat de verschillende hoofdstukken zijn samengesteld uit meest korte vragen met hele lange antwoorden. Daarbij blijft merkwaardig dat je niet weet wie van de acht interviewers de vragen heeft gesteld.

Het boek begint met een korte biografische schets van Bärs leven. Schmelzer beschrijft de Werdegang van de bisschop wiens geloofszekerheid stamt uit de tijd dat hij als jongen in een Jappenkamp werd geïnterneerd. Over die tijd wil hij weinig tot niets kwijt. Via de oud-katholieke kerk komt Bär terecht in de rooms-katholieke kerk. Hij moet kiezen voor zijn toenmalige vriendin of de kerk. Het wordt de kerk.

Na een verblijf in Chevetogne, aangetrokken door de rijke liturgie, en na in het leger als hoofdaalmoezenier te hebben gewerkt, wordt hij in 1982 tot bisschop gewijd. Maar al snel begint het gemor. Schmelzer verklaart het ontstaan van dat gemor uit het feit dat Bär zich steeds afvroeg om wie het ging: 'De gelovigen die een leven leiden dat ze van de Lieve Heer hebben gekregen, of om disciplinaire maatregelen?' Bär toetst alles aan het persoonlijk geweten en ultra-conservatieven beginnen genoeg te krijgen van deze bisschop. Ze zien hem als orthodox binnenkomen, maar hij ontpopt zich als een gematigd kerkleider die aan het geweten altijd voorrang geeft boven de regels.

In februari 1993 vlucht Bär om nog steeds onopgehelderde redenen. Bär zwijgt hierover ook tegenover Schmelzer, omdat hij niet achterom wil kijken, of omdat hij het niet wil geloven dat 'ze' hem als een schaduw hebben gevolgd, wachtend op het moment dat ze vanuit het donker hun pijlen konden afvuren op zijn rug, aldus de samenstelster. Zijn tolerantie is hem fataal geworden, concludeert ze, want hij begaf zich in alle kringen: hetero en homo. Zijn vijanden hebben hem daarop gepakt.

Bär neemt in Chevetogne ontslag als bisschop. Officieel wegens ziekte. Schmelzer vergelijkt Bärs situatie kort na zijn vlucht met de toestand waarin hij verkeert als hij uit het Jappenkamp wordt bevrijd. Als de jonge Ronald Bär naar Nederland terugkeert, is hij 'een paradijsvogel met behoorlijk beschadigde vleugels'. In 1993 komt hij bij 'van iets dat met opzet en zonder genade is afgebroken'.

Nog dagelijks betreurt hij zijn afwezigheid in Rotterdam, maar hij wil geen barricades beklimmen, zegt Schmelzer. Hij wil zingen in het koor van de monniken, dat onder zijn leiding een aantal cd's heeft opgenomen.

Bär is weg, maar zijn vijanden zullen gruwen van dit boekje. Want zijn pastorale instelling is de rode draad die door alle hoofdstukken heen loopt. In het hoofdstuk over de kerk zegt Bär bijvoorbeeld duidelijk dat de hiërarchie uit angst voor haar machtspositie er voortdurend op hamert hoe het moet. Dat leidt volgens hem 'niet bepaald tot die zo broodnodige, levendige verbondenheid van brede lagen uit de bevolking met de kerk en haar boodschap'.

Haast met de moed der wanhoop hoopt hij dat deze desintegrerende ontwikkelingen nog te keren zijn. De ultra-orthodoxen zullen gruwen van zijn hernieuwde pleidooi voor opheffing van het verplichte priestercelibaat, voor grotere kerkelijke verantwoordelijkheid van vrouwen, voor gelijkwaardigheid van hetero's en homo's.

Terecht concludeert Schmelzer dat het boek geen omvattend psychologisch portret biedt. Ze zegt hem dank voor zijn 'niet geringe oprechtheid', maar betreurt het ook dat de bisschop niet wilde meewerken aan een echte biografie. Te vaak werd haar de weg versperd door een bisschop die geen vragen beantwoordt omdat hij, zoals zij schrijft, vreest dan te veel op de voorgrond te treden.

Het boek biedt een aardig, soms wel erg vroom inzicht in de ideeën van de bisschop. Het is jammer dat Bär zelf voortaan de media niet of nauwelijks te woord mag staan. Want daarmee wordt elke mogeljkheid afgesneden om de bisschop kritisch te ondervragen.

De titel van het boek geldt zeker ook voor de aanpak van de samenstelster. Het boek is weliswaar geen hagiografie geworden, maar mediabisschop Bär - bepaald niet bang uitgevallen - was een kritischer aanpak gegund.

Henk Müller

Daphne Schmelzer (redactie): Langs wegen van barmhartigheid - Gesprekken met bisschop Bär.

Waanders; 128 pagina's; ¿ 29,50.

ISBN 90 400 9813 1.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden