Blond, blonder, blondst

Dom, sexy, gevaarlijk, duivels, onschuldig, rein, manipulatief, seksueel agressief - de blondine op het filmdoek kon alles zijn, behalve gewoon blond. Dit weekend wordt de 50ste sterfdag van Marilyn Monroe herdacht, de bekendste blondine uit de Amerikaanse filmgeschiedenis.

Het winkeltje aan Hollywood Boulevard is opgenomen in stadsgidsen en toeristentours door Los Angeles, als markeringspunt in de popcultuur. Hier liet Norma Jeane Mortenson haar lokken voor het eerst blonderen, in de winter van 1945. Niet dat er nog iets aan dat moment herinnert; de haarsalon van weleer is lang geleden omgebouwd tot non-descript verkooppunt van Hollywoodprullaria.


Toch rijden er zeven dagen per week om het kwartier busjes voorbij door de verlopen filmstraat, gevuld met toeristen die op aangeven van hun gids even het hoofd opzij strekken, om te zien dat er niets te zien is. Maar ooit ging daar - exact daar! - een brunette naar binnen om er als blondine Marilyn Monroe weer uit te komen. Dus blijven de busjes komen.


Het is de enige haarstop op de route. Geen toerist denkt er nog aan hoe, waar en waarom actrice Jean Harlow in de jaren twintig voor het eerst haar hoofd doopte in een teil met een mix van chloor, peroxide, ammoniak en Lux (zeep), en zo een positie verwierf in de Hollywoodannalen als original blonde bombshell - de blonde oervamp.


Harlow, een van de grootste sterren van de jaren dertig (Hell's Angels, Platinum Blonde) en het voornaamste voorbeeld van Monroe, kwam ellendig aan haar eind. Grijsgrauw en opgezwollen zakte ze op de filmset van het romantische drama Saratoga (1937) in de armen van tegenspeler Clark Gable, om enkele dagen later te overlijden aan nierfalen, 26 jaar oud. Peroxidevergiftiging vanwege het vele haarverven, luidde een van de wildere theorieën, die door de artsen werd afgedaan als aperte onzin.


De 75ste sterfdag van Harlow ging vorige maand onopgemerkt voorbij, de 50ste van Marilyn Monroe wordt dit weekend over heel de wereld herdacht - het verschil tussen een ster en een icoon. Het door het Filmhuis Den Haag samengestelde retrospectief Hollywood Blondes, dat de komende maanden door het land zal reizen, wil behalve aan Monroe recht doen aan haar blonde voorgangers en tijdgenoten uit de Amerikaanse filmgeschiedenis. Van poor man's blonde Jayne Mansfield tot de koele Grace Kelly, de ultieme verbeelding van Hitchcocks schoonheidsideaal.


De actrices zijn netjes onderverdeeld in de programmaonderdelen sexyblond, ijzigblond en buurmeisjesblond; archetypen die in Hollywood decennialang een fors deel van de vrouwenrollen bepaalden. Domblond was er ook zo een, vaak in overlap met sexy. Cruciaal voor het effect was de aanwezigheid op doek van een tweede vrouwelijk personage dat bruinharig was, en dus meer op ratio koerste. Allereerst waren de blondines mannenfantasieën, bedacht door filmstudio's en regisseurs die hun actrices in uiterlijk en spel tot een karikatuur kneedden, maar daarmee wel een zo groot mogelijk mannelijk én vrouwelijk publiek hoopten aan te spreken.


Haarkleur als middel om een personage te typeren, was geen uitvinding van Hollywood, maar werd er wel vervolmaakt, betoogt journalist Joanna Pitman in haar boek On Blondes (2003), waarin ze de geschiedenis van de blondine optekent en laat beginnen in het oude Griekenland. Daar hakt beeldhouwer Praxiteles in de 4de eeuw voor Christus zijn beroemde naakt van Aphrodite, een van de meest gekopieerde beelden uit de vroege geschiedenis. Als eerbetoon aan de middels goud of verf als blondine afgebeelde liefdesgodin zouden Griekse en later ook Romeinse prostituees er een gewoonte van hebben gemaakt het haar te blonderen, onder meer met as en geitenvet.


Monroe begon als peroxide showgirl bij 20th Century Fox, met een contractje van 125 dollar per week. Ze had flesh impact, zoals Billy Wilder (Some Like It Hot) ooit zei, in een mate die hij eerder enkel ervoer bij Jean Harlow en Rita Hayworth. 'Je fotografeert of filmt ze en ze ogen alsof je ze echt kunt aanraken.'


In haar boek Girls On Film (1986) beschrijft de Britse publiciste en feministe Julie Burchill hoe Hollywood na WOII de filmblondine inzette ter bevordering van het patriarchaat, dat met al die in oorlogstijd werkende vrouwen en overzeese mannen onder druk was komen te staan. 'Om er zeker van te zijn dat de afgebrokkelde man zich weer man voelde, moest de vrouw iets van haar verworvenheden afstaan. Geen sterke vrouwen meer zoals Joan Crawford, of intimiderende schoonheden als Rita Hayworth. Vrouwen moesten weer kleine meisjes zijn, die omhoog keken naar hun man.'


Monroe voelde zich, zoals veel van haar tijdgenotes, op de lange duur ongelukkig bij de haar toebedeelde rollen. Wéér zo'n rol als kirrend wicht dat bij elke uitspraak haar ogen wijd openspert, zoals gold digger Lorelei Lee in Gentlemen Prefer Blondes (Howard Hawks, 1953), de klassieker met Monroe's veelgekopieerde uitvoering van Diamonds are a Girl's best Friend.


Toch was er vooral in de screwball comedy, de typisch Amerikaanse farce vol klassenstrijd en romantiek die populair werd tijdens de depressie, plaats voor nuances en omkeringen in de personages. Kort voor het doek viel, zagen personages dan plots in dat die blondine toch minder dom was dan gedacht. 'Ik ben slim als het belangrijk is', verklaart Monroe's Lorelei minzaam.


Alfred Hitchcock, die zich weinig aantrok van de sentimenten van anderen, voegde midden jaren vijftig een eigen niche toe: de koele, manipulatieve en geheel niet domme blondine. Geen filmmaker heeft zijn voorkeur voor zijn vrouwelijke personages zo vaak moeten verklaren en verdedigen als de Britse meester van de suspense.


Visueel ging er niks boven blondines, ontdekte Hitchcock al in zijn zwart-witfilms. Bovendien vond hij ze geschikter als dader en slachtoffer, daar ze op doek onschuldiger oogden dan brunettes. 'Blondines zijn als maagdelijke sneeuw waartegen de bebloede voetafdrukken afsteken'.


Marilyn Monroe noemde hem een regisseur met wie ze graag eens wilde werken, maar Hitchcock achtte de Amerikaanse volstrekt ongeschikt voor zijn films; haar seksualiteit lag er veel te dik bovenop.


Met de dood van Monroe, die op haar 36ste overleed aan een overdosis slaappillen, raakte de bombshellrol uit de gratie en besloot Hollywood weer eens verder te kijken. Blond kon nu ook gewoon blond zijn. Dom blond was op. Hollywood Blondes: in augustus in Filmhuis Den Haag films met Monroe; vanaf september ook andere klassiekers.


In EYE Amsterdam is zondag een Marilyn Monroemarathon.


Zeven films met Marilyn Monroe zijn volledig geremasterd verkrijgbaar in de blu-raybox 'Forever Marilyn'.


Foto's EYE


Dat Marilyn Monroe als actrice ook drama kon spelen, bewees ze in haar laatste film The Misfits (1961), naar het toneelstuk van echtgenoot Arthur Miller. Het is haar enige grote tragische rol, naast Clark Gable als verlopen cowboy, die eveneens zijn beste (en laatste) rol speelt. Monroe was volgens regisseur John Huston praktisch onmogelijk om mee te werken. Gable overleed twee dagen na de opnames aan een hartaanval. Monroe liet weten dat ze de film en haar eigen aandeel haatte. De film was geen succes in de bioscoop, maar wordt tegenwoordig beschouwd als een van haar beste.


Lees verder op pagina V4


Van wie is Marilyn Monroe?


Marilyn Monroe (1926-1962) wordt wel vergeleken met Coca Cola, een ander iconisch beeld, maar de blondine deelt meer overeenkomsten met de frisdrank: ze is een product.


Vorig jaar werd Monroe verkocht aan het Canadese marketingbureau Authentic Brands Group, dat volgens schattingen een bedrag tussen de 20 en 30 miljoen betaalde om haar beeltenis commercieel te mogen exploiteren. CEO Jamie Salter, tevens eigenaar van Bob Marley's beeltenis, beloofde netjes met de erfenis van de actrice om te springen. Wel mokken, parfums, poppen en wijn (Marilyn Merlot - geen grap), maar alles van acceptabele kwaliteit: 'no trash'. Monroe zal in 2012 onder meer te zien zijn in campagnes voor Dolce & Gabanna, Dior en Gerard Darel.


Vóór de overname waren de rechten op Monroe voor 75 procent eigendom van Anna Strasberg, weduwe van methodactingcoach Lee Strasberg, die de actrice lessen gaf. De overige 25 procent behoorden toe aan Monroe's psychoanalytica Marianne Kris. Monroe's halfzus deelde niet mee in de winst.


De handel in dode sterren is een zeer lucratieve, bleek uit onderzoek van het tijdschrift Forbes uit 2009. Elvis Presley is jaarlijks goed voor ruim 50 miljoen dollar aan inkomsten, puur uit merchandising en advertenties. Ook Albert Einstein is een veelverdiener: 10 miljoen dollar. Onder meer vanwege Nike, dat zijn beeltenis gebruikte in advertenties.


Dat er zo veel geld wordt betaald voor de rechten komt ook door de nieuwe digitale mogelijkheden. Zo trad de in 1996 doodgeschoten rapper Tupac Shakur dit jaar weer op in de concertzaal, als hologram.


Tegelijkertijd is nog veel onduidelijk rondom het commercieel uitbaten van iemands portret na diens dood. In Californië gaan de rechten automatisch naar de erven, in New York niet. Daar wordt inmiddels wel flink gelobbyd voor een wetswijziging, onder meer door advocaten van Al Pacino en Yoko Ono.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden