Blokken op een boekje

Neerlandica Anneke van Luxemburg-Albers raakte gefascineerd door Bint. Het boek van Bordewijk. De 64-jarige fileerde de tekst in acht jaar....

ANNEKE VAN LUXEMBURG-ALBERS heeft veel 'gebint'. Boven Bordewijks tekst kraakten haar hersenen. Haar ogen fileerden zinnen letters woorden. Haar geest penetreerde inkt en papier. Tot ver voorbij het geschrevene. In gedachten liep ze om Bint heen. Analyseerde, interpreteerde het van vele kanten. Acht jaar lang.

Nu plukt de 64-jarige neerlandica daarvan de vruchten. Donderdagochtend, in de Amsterdamse Lutherse Kerk. Wanneer ze promoveert aan de universiteit. Op een boekje van 88 bladzijden. Van Ferdinand Bordewijk. Bint dus.

Een intermezzo lang vernieuwde Bordewijk de Nederlandse literatuur. Van 1931 tot 1938. Blokken, Knorrende Beesten, Bint braken met gebruikelijke stijlvormen. Vergroting, objectivering en abstractie zijn daarvan de sleutelwoorden. En zinslengte. Zo telt Bint gemiddeld acht woorden per zin. Knorrende Beesten ook. En slechts weinig komma's. Een beetje staccato.

'Ik kwam tot Bordewijk door mijn lessen taalbeheersing. Bij Vertaalwetenschap onderwees ik studenten flexibiliteit in taal. Liet ze Jacob van Lennep en Bordewijk vergelijken. Beiden waren jurist maar leefden een eeuw apart. Van Lennep maakt zinnen van een halve bladzijde. Zoals in Ferdinand Huijck uit 1840. Daarmee liet ik studenten oefenen. En met Bint. Zo ontdekte ik hoeveel erin zit. Toen ben ik over Bint gaan lezen.'

De kritieken bij ontvangst van Bint verschilden sterk. Zo bleek. 'Het nationaal socialisme kwam op. Een roman over tucht was toen bedenkelijk. Critici vonden het gevaarlijk. Anderen achtten de inhoud juist heel diep. De tegenstellingen zijn nooit opgeheven. Ook niet wat de stijl betreft. Het staat stijf van de beeldspraak, meenden sommigen. Anderen vonden het juist heel zakelijk. Het boek is in elk geval radicaal nieuw. Bordewijk wilde weleens iets anders. Dat is gelukt. Hij schreef ruim tien jaar, nooit een bestseller.'

Van Luxemburg raakte in de ban van Bint. En van Bordewijk. De twee lijken ook wat op elkaar. Groot gevoel voor sociale rechtvaardigheid, leergierig, weetgierig. Van Luxemburg studeerde Nederlands en filosofie. En straks wellicht nog bouwkunde. Belangstelling voor steden hebben ze ook gemeen. 'Maar Bordewijk was erudieter dan ik. Kenner van zeventiende-euwse schilderkunst. Verdienstelijk pianist. En violist. Hij verzamelde lijstjes bijzondere woorden. Registreerde het havenleven in Rotterdam en Schiedam.'

Ook Bordewijks novelle Keizerrijk trof Van Luxemburg bijzonder. Gaat over een 10-jarig jongetje en een dienstmeisje. De Amsterdamse steegjes, waaronder Keizerrijk, vormen het decor. De ontdekkingstocht van de twee zijn het Leitmotiv. Ik ben niet dat jongetje, ontkende Bordewijk herhaaldelijk. Toch is de plek van handeling opvallend. Duidelijk rond Singel 198, Bordewijks ouderlijk huis.

Van Luxemburg concludeert dan ook het tegengestelde. Op grond van de 'psychomachie'. Een Belgische methode van tekstanalyse. Die onthult de psychische strijd van hoofdpersonages. Een strijd die Bordewijk fascineerde. 'Wat het jongetje beleeft, illustreert Bordewijks psychische problematiek. De mannelijke lichamelijkheid, de relatie tot vrouwen. Daar worstelde hij mee. Ook met de ontdekking van seksualiteit. Het onderkennen van mannelijke emoties. Die zijn taboe in de jaren dertig. Daar gaat de novelle over.'

Alle hoofdpersonen in Bordewijks oeuvre zijn daarvan doortrokken. 'Zijn opvoeding in de Amsterdamse binnenstad vormde Bordewijk. Zijn vader was procuratiehouder van de Kasassociatie. Die kas stond letterlijk midden in huis. Een soort fort met permanente bewaking. Dat thema komt terug bij Bordewijks hoofdpersonen. Die komen terecht in een speciale stedelijke setting. Meestal met vérstrekkende gevolgen.'

Keizerrijk was voor Van Luxemburg een preambule. Een vingeroefening. Het echte werk betrof Bint. Allereerst een close reading van het eerste hoofdstuk. Slechts drie bladzijden lang. 'Dat heeft me anderhalf jaar gekost. Toen had ik een eerste publicatie. Want close reading is echt close. Daarbij maak je van elk woord een probleem.' Van Luxemburg citeert de openingszin van Bint. 'De Bree zijn denken was hoekig en nors.' 'Waarom ''zijn'' en niet ''z'n''? Kan denken hoekig of nors zijn? '

Kortom, wat kan de schrijver bedoeld hebben? 'Een eenmaal gepubliceerde tekst is van de lezer. Die kan erin zien wat hij wil. Met een eigen bril op. Intentioneel - wat zijn de bedoelingen van de schrijver? Biografisch - invloed van de levensloop van de auteur. Intertekstueel - vergeleken met andere bekende teksten. Realistisch - ten opzichte van maatschappelijke ontwikkelingen.'

Van Luxemburg zette diverse van die brillen op. Bezag de positie van vrouwelijke personages in Bint. Bestudeerde de pedagogie van de beschreven tuchtschool. Ontleedde Bordewijks beeldspraak. 'Er is veel over Bint geschreven. Soms heet het Nieuwe Zakelijkheid, dan weer niet. Men wilde zo graag een nieuwe literatuur. Vanaf 1990 heet Bint opeens modernistisch. 'Radicaal anders', definieerde schilder Theo van Doesburg dat. Zo heb ik Bint ook gelezen.'

Ze schreef een radicaal andere geschiedenis van Bint. Een modernistische. 'Ik ben om Bint heen gelopen. Keek op verschillende manieren. Vanuit een steeds nieuwe invalshoek. Zo begrijp je tegenstrijdigheden. Zoals in de kritieken toen Bint uitkwam.'

Een exercitie nadat de kinderen uit huis waren. Het kostte Van Luxemburg acht jaar. Eenzaam werk. Maar niet té. 'Ik houd wel van in mijn eentje. Lekker blokken. Het was lollig zelf teksten te maken. Mijzelf opdrachten te geven, in plaats van studenten. Uiteindelijk doe je het toch alleen.'

Van Luxemburg 'versleet' drie promotoren. 'Mijn interpretatie werd deels steeds filosofischer van karakter. Ik heb niet dé waarheid geschreven. Een ander komt wellicht tot andere conclusies. De ene interpretatie reikt verder dan de andere.

'Mijn promotoren waren niet altijd overtuigd. Dat geeft niet zolang de argumentatie maar deugt. Ik ben vriendelijk, maar eigenwijs en vasthoudend. Misschien wel een beetje als Bordewijk. Die had dit proefschrift wel leuk gevonden. Denk ik.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden