Blogboek

De dagelijkse belevenissen op een koopvaardijtocht in 1761 zijn nu te volgen alsof ze vandaag zijn gebeurd. Zo ontvouwt zich de komende jaren via internet het reisverhaal van slavenschip de Eenigheid. Droog opgeschreven, huiveringwekkend om te lezen.

De reis begint weinig voorspoedig. Op 2 oktober, een dag na het vertrek, wordt een opvarende ziek, en twee dagen later nog een. Op 9 oktober stormt het zo hard dat de tweemaster zich 'voor top en takel' (zonder zeil) door de hoge zee laat meevoeren. Het schip loopt averij op. De bemanning moet uren pompen om de zaak drijvende te houden.


Op een website staat het logboek waarin dit allemaal is vastgelegd. Belangrijk detail: de tocht wordt niet deze maand gemaakt, maar halverwege de 18de eeuw.


Op 1 oktober 1761 verliet de Eenigheid in een 'slappe coelte' de haven van Middelburg, om daar na een slavenreis van anderhalf jaar weer terug te keren. Op internet wordt die expeditie overgedaan. Tot in het voorjaar van 2015 is elke dag te lezen wat precies 252 jaar eerder aan boord van de Eenigheid werd opgetekend. Tweeënhalve eeuw na hun avontuurlijke reis krijgen kapitein Jan Menkenveld en zijn 35-koppige bemanning alsnog een blog.


Vandaag, 10 oktober, vaart het schip in de Golf van Biskaje, toont een historische zeekaart die in de Verenigde Staten is geleend. De stormschade is net gerepareerd als het weer de zeelieden opnieuw parten speelt: 'met de 4 glasen in de hondewagt creegen een swaare buij van windt en regen, konden het met het gereefde groodtzeijl niet houden'.


De reconstructie van de reis, een project van het Zeeuws Archief, kreeg vanwege de originaliteit van het plan steun van drie gerenommeerde geldschieters. Het Mondriaan Fonds, VSBfonds en Prins Bernard Cultuurfonds doneerden in totaal een 'paar ton', zegt directeur Hannie Kool-Blokland in haar antieke werkkamer in het centrum van Middelburg. 'In moderne vorm wordt voor een groot publiek een oud archief ontsloten.'


Eerder al had de instelling 700 duizend euro gekregen voor het digitaliseren en conserveren van de berg papier waaruit de verslagen van de Eenigheid afkomstig zijn. Kool laat in een van de drie depots de 100 meter aan dozen zien met de stukken van de Middelburgse Commercie Compagnie (MCC), het minder bekende broertje van de Verenigde Oostindische Compagnie (VOC). 'Dit archief is bijzonder omdat het heel compleet is. We hebben de administratie van 113 reizen die voor de MCC zijn gemaakt. Van de Eenigheid hebben we zelfs de bonnetjes van wat er voor het schip is aangeschaft.' Over een paar jaar, na het duizelingwekkend aantal van 350 duizend scans, zullen alle MCC-stukken te raadplegen zijn via zeeuwsarchief.nl.


Het Eenigheid-blog is vast een voorproefje. Het logboek van opperstuurman Daniël Pruijmelaar vormt de basis, aangevuld met het journaal van scheepsdokter Pieter Henricus Couperus, aantekeningen in het 'handelsboek' (waarin alle transacties werden opgeschreven) en brieven van de kapitein en correspondenten in het buitenland. Een vracht aan achtergrondinformatie biedt inzicht in het hoe en waarom van deze reis.


Al anderhalf jaar zijn twaalf vrijwilligers de journalen van de Eenigheid aan het ontcijferen en uittikken in de oorspronkelijke, 18de-eeuwse taal. Die is verrassend goed te begrijpen. Bewust zijn de verslagen niet naar modern Nederlands vertaald. 'Dit was de enige manier om het archief op de voorgrond te zetten', zegt Roosanne Goudbeek, de voorlichtster van het Zeeuws Archief, die de blogvorm bedacht. 'Anders zouden wij het verhaal gaan vertellen. Dat wilden we niet.'


Scheepstermen worden uitgelegd, net als woorden die we niet meer kennen. 'Je komt heel dicht bij de geschiedenis', zegt de gepensioneerde arts Jean van der Rijst, een van de vrijwilligers die de verslagen transcriberen. Twee uur per dag zit hij thuis over de oude teksten gebogen. 'Het is of ik over de schouder van de opperstuurman meelees terwijl hij het opschrijft. Hoe vaak ik niet opgewonden van mijn werkkamer naar beneden ben gelopen om mijn vrouw iets te laten zien...'


Verwacht geen persoonlijke ontboezemingen of lyrische beschrijvingen. 'Menselijke emoties van bemanningsleden kom je niet tegen', zegt Van der Rijst. Directeur Kool: 'Het is een handelsarchief, geen dagboek.'


Toch zullen de journalen huiveringwekkend worden. Dat heeft te maken met de mensonterende 'driehoekshandel' die de bemanning van de Eenigheid dreef. De tweemaster zeilt naar de kust van West-Afrika, waar goederen worden geruild voor 300 slaven. Die wisselt de bemanning aan de andere kant van de Atlantische Oceaan weer in tegen de oogst van plantages, waarna de terugreis naar Middelburg wordt aanvaard.


Tientallen Afrikanen overlijden tijdens de anderhalve maand durende oversteek. Kool: 'De slaven krijgen in de verslagen van de Eenigheid geen stem. Het is schokkend hoeveel je van hun leed terugziet.' De scheepsdokter beschrijft de dood van een vrouw die volgens hem van verdriet stierf: haar kind is achtergebleven op de kust waar ze werd aangeschaft. 'Het was een menselijke chirurgijn', zegt Van der Rijst. 'Maar hij was natuurlijk wel ingehuurd om de lading heel over te krijgen.'


De Nederlanders verkochten naar schatting 550 duizend slaven. Het project van het Zeeuws Archief valt niet toevallig samen met herdenkingen (zie kader boven). 'Er is ook veel belangstelling bij de nazaten van de tot slaaf gemaakte Afrikanen', zegt Kool. 'We hebben contact met het National Museum of African American History and Culture, dat in 2015 open gaat in Washington. Zij weten veel over het slavenleven op de plantages, maar weinig over de handel. We hebben de teksten van de blog in het Engels vertaald.'


Voordat de slavenreis van de Eenigheid werd uitgekozen voor de reconstructie, heeft het Zeeuws Archief gecheckt of de tweemaster wel veilig terugkeert in de haven van Middelburg. 'Veel schepen zijn vergaan of werden gekaapt', verklaart Kool.


Wie wil weten hoe de reis verloopt, zal de komende anderhalf jaar elke dag het blog moeten lezen. 'We verklappen niets', zegt Goudbeek, als haar wordt gevraagd wat op haar het meeste indruk maakte. 'Maar aan de kust van Afrika gebeurt iets dat zo bloedstollend is... Het geeft ook veel informatie over de organisatie van het schip.'


Zwart erfgoed


Dit jaar is in Amsterdam herdacht dat de slavernij in 1863 werd verboden. Volgend jaar wordt in Middelburg stilgestaan bij de afschaffing van de handel in slaven, 200 jaar geleden. De belangrijkste slavernijarchieven krijgen subsidie van Metamorfoze (project van Koninklijke Bibliotheek en Nationaal Archief) om ze te bewaren voor de toekomst. Het Archief MCC (Middelburgse Commercie Compagnie) kreeg veel geld: 'Het is in de wereld het enige archief van slavenreizen dat compleet bewaard is gebleven', aldus Erik van der Doe van Metamorfoze.


De tocht is te volgen op eenigheid.slavenhandelmcc.nl/

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden