Bloemen benadrukken de kwetsbaarheid van haar jeugd

Oog voor detail

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: schelpen.

Beeld RV

Steeds vaker komen de kwalijke uitwassen van de kledingindustrie in het nieuws. Slechte werkomstandigheden van arbeiders, en de enorme druk op het milieu. Newsweek schreef er vorig jaar een alarmerend artikel over: in Amerika gooit de bevolking jaarlijks 14 miljoen ton kleren weg, wat neerkomt op 40 kilo per persoon per jaar. De afvalverwerking hiervan is te vergelijken met de uitstoot die 7,3 miljoen auto's veroorzaken. Het maken van één katoenen T-shirt kost bovendien 2.500 liter water en 7 eetlepels bestrijdingsmiddelen, volgens schonekleren.nl. Soms lijkt het of de behoefte aan schoonheid het lelijkste in ons naar boven haalt. Maar steeds meer mensen keren zich ervan af, en kiezen voor duurzame, natuurlijke kleding die ambachtelijk is gemaakt. Weg van de industrie.

Dat heeft allemaal weinig te maken met Lourens Alma-Tadema, wiens tentoonstelling nog even in het Fries Museum te zien is, behalve dat ik er via dit detail achterkwam dat afkeer van industrieel gefabriceerde kleding bepaald niet alleen van onze tijd is. Ook toen Alma-Tadema dit portret van zijn 15-jarige dochter schilderde, was er een heuse tegenbeweging in Engeland. Er werd steeds meer massa-geproduceerd, en de victoriaanse mode werd kunstmatig en verstikkend gevonden. Tijd voor een terugkeer naar het ambachtelijke, voor 'Aesthetic Fashion'. Geen chemische verfstoffen, geen fabrieksproductie; natuurlijke stoffen en losse vormen, geïnspireerd op de Middeleeuwen.

Beeld RV - Collectie Royal Academy of Arts, Londen

Lourens Alma-Tadema
Portret van mejuffrouw Anna Alma-Tadema
1883; olieverf op doek; 113 x 78,5 cm
Royal Academy, Londen. Te zien t/m 7 februari in de tentoonstelling Lourens Alma-Tadema in het Fries Museum Leeuwarden.

Anna hier is gekleed volgens die mode. Ik verbaasde me over haar bijna kinderlijke ketting. Een jonge vrouw in zo'n mooie jurk, met een zijden tailleband als een Japanse obi om een kimono, een Pierrot-achtige kraag en mouwen die in het midden poffen en dan weer uiteenlopen. Geschilderd met elegantie en zo veel overtuiging dat je een witte onderjurk denkt te zien. Losjes, natuurlijk, en tegelijk Chloé-achtig romantisch. Alles wordt er zacht van, kijk maar naar haar gezicht. En in dat zorgvuldige portret vallen twee dingen op: ze heeft een schijnbaar zelfgemaakte ketting om, en de bloemen in haar hand zijn bijna verwelkt. Waarom schilder je verdorde bloemen in de hand van een jonge vrouw? En waarom op zo'n prachtige zijden jurk een ketting met oneven aan elkaar geregen schelpen? De idylle wordt erdoor verstoord, maar op een goede manier. De bloemen benadrukken misschien haar kwetsbaarheid en de vergankelijkheid van haar jeugd. Maar die schelpen? Zouden ze dierbaar zijn, een cadeau, of had ze de ketting zelf gemaakt en wilde Alma-Tadema dat koesteren? Wat ik mooi vind, is dat het oesters lijken; de huizen van parels. Parels zijn kostbare sieraden, hier worden de beschermers van parels getoond - moeten we daar symboliek in zoeken? Anna's moeder was gestorven toen ze nog een dreumes was.

Een van de charmes van de tentoonstelling is dat zo veel dingen op de schilderijen te achterhalen zijn. Meubels, servies, behang, stoffen, hele delen van Alma-Tadema's interieur komen in zijn schilderijen terug, zoals ook hier; Anna staat in de deuropening van de huisbibliotheek. De jurk is waarschijnlijk van Indiase zijde van Liberty. Ze past helemaal in de Aesthetic Fashion. Ook de ketting past erbij, in haar bijzondere gewoonheid. Terwijl de geschiedenis van de portretkunst vergeven is van de meest kostbare juwelen, is het dit ding - een herinnering misschien aan een strandwandeling en een knutselmiddag - dat echt ontroert.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.