Bloem als wetenschap en kunst

Het enige dat mist is hier en daar wat context en een zweem van rozengeur.

Het is er de dag voor, natuurlijk, vandaag. Wie wil, kan gaan rozen kijken - en nog een heleboel andere bloemen. Hoeveel kanten je daarmee uit kunt, laten twee totaal verschillende tentoonstellingen zien: in Teylers en in Boerhaave. De roos is het ideale object voor projectie: één vorm, duizend verhalen. Zie Shakespeare, zie Orson Welles, Edith Piaf of Gertrude Stein.


Het is in de geschiedenis alsof elke afbeelding van een bloem grofweg het karakter van een tijd kan blootleggen - laat me de bloem zien en ik toon je de tijdgeest. De Middeleeuwen: onmiskenbaar symbolisch en mystiek, in dienst van geloof - de rode roos als het bloed van de martelaren, de lelie de zuiverheid van Maria, de passiebloem het lijden van Christus. Dan een paar eeuwen van pure medische interesse - de bloem is wat ie genezen kan. Tot in de 17de eeuw de bloem als bloem interessant genoeg gevonden wordt, zoals ook het lichaam als lichaam, de sterren als de sterren en de plantkunde echt grond krijgt, waarna Linnaeus een eeuw later wetenschappelijk onderscheid en ordening aanbrengt.


Dan, vlak voordat de wereld scheidt in alfa en bèta, in verbeelding en berekening, zo op de rand van 1800, is er Pierre-Joseph Redouté, bloemen- en plantenillustrator van koningin Marie-Antoinette en keizerin Josephine Bonaparte. Opgegroeid in de wetenschappelijke traditie, met een carrière lang genoeg om het ontluiken van de Romantiek ook zichtbaar te maken. De bloem is bij hem zowel wetenschap als kunst, zowel precies als mooi. Aan hem wijdt Teylers Museum een serene tentoonstelling.


Redouté registreerde de net ingevoerde exotische bloem- en plantsoorten en poneerde tegelijk een vorm die standaard werd voor de ideale bloemillustratie: geïsoleerd tegen een witte achtergrond, als een zelfstandig object van schoonheid, vanzelfsprekend aantrekkelijk. Met een lijn als lijst, een sierlijk krullige signatuur en rijke, precieze kleuren. Een echo van de tulpen van Jacob van Swanenburg in de Gouden Eeuw en de bloemen met insecten van Maria Sybilla Merian, maar verder doorgevoerd, losser van de beschrijvende teksten, de illustrator als kunstenaar.


Marie-Antoinette was trouw aan hem tot vlak voor het moment dat ze onder de guillotine werd gelegd - er wordt gezegd dat Redouté haar in gevangenschap 's nachts opzocht om een cactus te illustreren die alleen rond middernacht bloeit. De bescherming die hij kreeg van Josephine Bonaparte was nog intensiever. Aan haar droeg hij een serie kunstboeken op, Les Liliacées en Les Roses. Losse delen met vellen illustraties die werden uitgegeven, en gebonden in boeken door de verzamelaars, onder andere de bibliotheek van het Teylers Museum, die in 1819 tien leveringen voor 600 gulden kocht.


In Teylers Museum zijn naast enkele originelen in waterverf ook de indrukwekkende grote boeken te zien, waarin hij zijn lucide techniek heeft omgezet in drukprenten: de stippelgravure, een reproduceerbaar maar evengoed duur en uniek proces, omdat de vlakken uit talloze kleine stipjes bestonden, gebutst in de koperplaat en de plaat voor elke druk opnieuw gekleurd moest worden.


De tentoonstelling straalt de rust van een orangerie uit. Schoonheid staat voorop; de beelden hebben de kracht van kunstwerken, terwijl hun precisie de wetenschappelijke aandacht verraadt.


Het past bij Teylers; een verzamelaarsmuseum, een plek van aandacht, nieuwsgierigheid en schoonheid. Je zou er eigenlijk nog een zweem van rozengeur bij willen. Wat je zou kunnen missen, is context - dat had gekund met literatuur en poëzie, of met eerdere en latere bloemillustraties. Wie verdieping wil, moet thuis verder lezen of de lezingen bij de tentoonstelling bijwonen.


In Leiden staat juist alles in dienst van kennis en context. De tentoonstelling heeft de wat ongelukkige titel Leydse Weelde, waardoor een bezoeker van elders niet meteen de indruk krijgt dat het getoonde nationale en internationale reikwijdte heeft. De opstelling kan een kunstliefhebber afleiden; de vitrines zijn kindvriendelijk laag, en er is veel van alles. Zelfs de lampen en zonwering hebben bloemenprints. Maar ook in Leiden loop je opgeladen het museum uit. Er zijn gedroogde bloemen en planten uit de 16de eeuw, de eerste afbeeldingen van de aardappelplant, de tulpenmanie uit de Gouden Eeuw. Plantkundigen Clusius en Linnaeus krijgen alle aandacht.


De veranderende omgang van mens met plant - van medisch tot wetenschappelijk en puur als status- en schoonheidsobject - wordt hier zichtbaar in een verhaal, net als de aantrekkende rol die Leiden, met zijn universiteit en hortus botanicus en vele particuliere tuinen, heeft gehad. De bloem als object om een kleine geschiedenis van de mens te vertellen.


----------------------------------------------------

Rozen van Redouté ***

T/m 5/5 in Teylers Museum, Haarlem. teylersmuseum.eu

Leydse Weelde ***

T/m 5/5 in Museum Boerhaave, Leiden. Museumboerhaave.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden