Bloedspetters als getuige

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: bloedspetters.
(*Johan Cruijff)

Detail uit Judith onthoofdt HolofernesBeeld AKG

Toen de twee Amerikaanse jongens en de Britse man die een terrorist in de Thalys van Amsterdam naar Parijs hadden overmeesterd kort daarna werden geïnterviewd, viel naast de bescheidenheid van de jongens ook het bloed op het nette beige overhemd van de Brit op. Opgedroogde rode spetters als stille getuigen van het geweld dat net heeft plaatsgevonden. Op zijn arm zat bloed van Spencer, de heldhaftige militair, en op borsthoogte had de man 'waarschijnlijk het bloed van de terrorist', zei hij met een verontschuldigend-nerveuze glimlach.

Spetters bloed verraden niet alleen geweld maar benadrukken ook de fysieke nabijheid in het gevecht van degene op wie het bloed zit. Daaraan moest ik denken toen ik de spetters op het decolleté van Judith zag, de bijbelse heldin die de Assyrische generaal Holofernes eigenhandig onthoofdde. Het geweld tien centimeter lager in de voorstelling van het eigenlijke afsnijden van zijn hoofd trekt natuurlijk de aandacht; dit is een van de meest gewelddadige onderwerpen die in de barokschilderkunst is verbeeld. Twee jaar geleden had ik acuut spijt dat ik mijn toen 4-jarige dochter had meegesleept naar Palazzo Barberini in Rome, toen ik de zaal inliep met Caravaggio's versie van deze voorstelling. Maar, en dat viel me pas in Florence bij dit schilderij op: Caravaggio's Judith heeft geen bloedspetters.

Artemisia Gentileschi Judith onthoofdt Holofernes circa 1620; Olieverf op doek; 199 x 162,5 cm Museum Uffizi, FlorenceBeeld AKG

Artemisia Gentileschi overtreft hier Caravaggio in de lichamelijke beleving van het onderwerp. De kunstenaar (eindelijk een vrouwelijke in deze serie) die enerzijds door velen tot de allerbeste barokschilders in Italië wordt gerekend en anderzijds in drie overzichtsboeken van Italiaanse kunst in mijn kast én de dikke Uffizi-catalogus die ik meenam níét wordt genoemd. Het blijft lastig vrouwelijk talent te erkennen, blijkbaar.

Het vaak vertelde verhaal rond dit schilderij is dat Artemisia op haar 18de werd verkracht door een kunstenaar (mogelijk haar leermeester) en dat zij in deze Judith al haar wraak en frustratie heeft geschilderd. Die zaak is voor de rechter gekomen en de man werd veroordeeld, maar kreeg direct gratie van de hertog van Florence, Cosimo de' Medici II, die ook de opdrachtgever van dit schilderij was overigens. Artemisia kreeg pas voor het schilderij betaald na Cosimo's dood en op aandringen van haar vriend Galileo Galilei. Toch lijkt het me een flink geval van hineininterpretieren - had ze Judith anders geschilderd als ze dit geweld niet had meegemaakt? Dat kunnen we niet weten.

Hoe dan ook lijkt het of je naast Judith staat, zo direct is de afschuw en die lichamelijke agressie. Het gevecht is zo intens dat aanvaller en slachtoffer één worden, zoals een tijger zich in zijn prooi dringt. Bloedspatten op een decolleté - ik zag meteen de legendarische vechtscène voor me tussen Patricia Arquette en James Gandolfini in de film True Romance (1993) - zo sexy, stoer en zo onwijs vleselijk dichtbij. Gandolfini begint met een kaakslag, omdat ze niet wil zeggen waar haar vriend is, haar bloed loopt tussen haar borsten langs de groene bh, en zelfs als haar hele gezicht kapot is, steekt ze nog lachend haar middelvinger op naar de gangster. Ze krijgt uiteindelijk de overhand met een stenen wc-deksel en een schroevendraaier. Een extreem gewelddadige moord die begint als een schijnbare verleiding - precies als bij Judith en Holofernes, en waarvan wij het bloed als de getuige aan haar lijf zien kleven.

www.detailsofart.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden