ReportageAanslag in Leeuwarden

Bloedige aanslag in Leeuwarden wakkert angst in Iraanse gemeenschap aan

Op vrijdag 19 juni 2020 voor het treinstation in Leeuwarden is politiek activist Sadegh Zarza (64) zwaargewond geraakt door een aanval van een man met een mes. Zarza werd geraakt in zijn hoofd, hals, buik en borst. Beeld Linelle Deunk

Een op het oog gruwelijke daad van zinloos geweld in Leeuwarden heeft ­de angst in de Iraans-Koerdische gemeenschap in Nederland aangewakkerd. Slachtoffer is een Koerdische leider uit Iran. Zijn familie is ervan overtuigd dat Teheran achter de bloedige aanval zit. 

De beelden van de ­aanval op Sadegh Zarza (64) bij het station van Leeuwarden tonen letterlijk een bloedbad. ­Sadeghs belager stak 21 keer op hem in, met een mes dat tijdens de aanval afbrak. En nadat omstanders hem hadden weggetrokken, bleef hij kalm staan wachten op zijn arrestatie. Sinds kort zit Sadegh weer op zijn bank in een rijtjeshuis in Leeuwarden, omgeven door de vergulde meubelstukken die verwijzen naar de voorname positie die zijn ­familie bekleedt in het Koerdische deel van Iran.

‘Ik heb nog steeds ellende in mijn hoofd’, zegt Sadegh, wiens rechteroog ook is beschadigd en is afgeplakt met verband. ‘Ik slaap niet goed. Als ik mijn ogen dichtdoe, komen de beelden terug, van hoe hij mij heeft gestoken. Duizenden keren al.’

Sadegh vertelt dat de dader een zoon is van een man met wie hij in Iran op school heeft gezeten. ‘Hij belde me op uit Iran en vroeg of ik zijn zoon wilde helpen, die voor een gespecialiseerde opleiding bij cardiologie naar Nederland kwam. Ik was blij om van hem te horen na zo veel jaren.’ Toen de jongen zelf contact opnam en zei Sadegh te willen bezoeken, aarzelde deze geen moment. Hij zou komen eten. Maar toen hij hem oppikte bij het station, liet de dader zijn bosje bloemen vallen en begon op hem in te steken.

De afgelopen jaren heeft Nederland tweemaal eerder te maken gehad met fatale aanslagen op Iraanse vluchtelingen. Ahmed Mola Nissi werd in november 2017 in Den Haag vermoord. Hij was leider van de ASMLA, een beweging die opkomt voor de Ahwazi, een Arabisch volk in de olierijke regio Khoezestan. Eerder, in 2015, werd in zijn tuintje in Almere Mohammad Reza Kolahi vermoord. Hij wordt ervan beschuldigd in 1981, toen de executie van honderden tegenstanders van de ayatollahs zijn hoogtepunt bereikte, een bomaanslag gepleegd te hebben op de direct verantwoordelijken. Voor het Iraanse regime is hij een terrorist – voor veel andere Iraniërs is hij een verzetsheld.

Moordcomplotten

Het duurde heel lang voordat Nederlandse autoriteiten de aanslagen serieus namen en in verband brachten met Iran. Omdat het slachtoffer in Almere elektricien was, ging de politie lange tijd ervan uit dat hij misschien betrokken was bij een wietplantage. Het Haagse slachtoffer Nissi, ging in de zeven jaar voorafgaand aan zijn liquidatie herhaaldelijk naar de politie om aangifte te doen of melding te maken dat zijn ­leven bedreigd werd door de Iraanse staat. Niettemin ondernam de politie voor zover bekend geen enkele actie.

In de zomer van 2018 werden, zonder verklaring, twee Iraanse diplomaten uitgezet. Pas nadat in Frankrijk en Denemarken rumoer was ontstaan over andere Iraanse moordcomplotten in ­Europa – en een grote verijdelde aanslag in Parijs – kwam in januari 2019 minister van Buitenlandse Zaken Stef Blok met de verlate publieke verklaring dat er ‘sterke aanwijzingen’ waren dat de twee moorden in opdracht van Iran waren gepleegd.

Inmiddels is ook de Tweede Kamer wakker geschud, vooral na een ‘schokkend’ bezoek aan Den Haag in oktober vorig jaar van Iraanse parlementariërs. Bij die gelegenheid had een Iraniër over een van de slachtoffers gezegd, zo parafraseerde Martijn van Helvert (CDA) destijds: ‘Het was zo’n stoute meneer, jullie doen daar niks aan, dus dan doen wij het.’

De broer van Sadegh Zarza, Taher Zarza (58), is huisarts en verzorgt de wonden van zijn broer thuisBeeld Linelle Deunk

In oktober vorig jaar drongen CDA en D66 aan op persoonsgerichte sancties tegen Iran, nadat minister Blok had gezegd dat Iran op geen enkele manier meewerkt aan de moord­onderzoeken omtrent Kolahi en Nissi.

Die twee liquidaties werden ‘professioneel’ uitgevoerd. Volgens Nederlandse experts en de Amerikaanse inlichtingendienst CIA werkt Iran vaker via de verwante Libanese organisatie Hezbollah, die diep in de internationale drugshandel zit. Mede daarom wordt door sommigen betwijfeld of de aanval op Sadegh Zarza ook in opdracht van Iran is. Waarom zo’n klein mes gebruiken? Waarom niet gevlucht na de daad?

Reactie Iraanse ambassade

De Iraanse ambassade noemt het verwijt van betrokkenheid bij de aanslag tegen Zarza ‘absurd’. De beschuldiging is volgens de ambassade ‘uitsluitend gebaseerd op de absurde claims van de familie Zarza’, aldus eerste ambassadesecretaris Saeid Asadi in een reactie op een vraag van de Leeuwarder Courant. ‘Het enkel hebben van een beruchte politieke en militaire achtergrond van de aangevallen persoon en zijn verbondenheid bij een militiegroep die veel mensen uit Iran heeft gedood, kan geen reden zijn om deze ongeoorloofde daad aan de Iraanse regering te koppelen.’

Daarover denkt de familie Zarza heel anders, net als een andere expert, de Iraanse vluchteling en lid van de landelijke raad van toezicht van Vluchtelingenwerk Nederland Keyvan Shahbazi, die een patroon herkent in de aanslag waarvan Iran zich eerder heeft bediend. Hun overtuiging is de afgelopen weken alleen maar gegroeid door nieuwe informatie uit het Koerdische deel van Iran, waaruit zou blijken dat de familie van de dader vergaand verweven is met de Iraanse machtsstructuren.

Koerdische grootgrondbezitters

De familie Zarza genoot en geniet in het Koerdische deel van Iran veel aanzien. Als grootgrondbezitters waren ze natuurlijke leiders voor Iraanse Koerden en speelden ze derhalve ook een rol in de KDPI, de Koerdische verzetsgroep die al lang streeft naar ­autonomie. Ook Sadegh was pesjmergaleider, tot zijn vlucht in 1984. In zijn woonkamer herinneren oude foto’s aan die tijd – maar de meeste mensen op die foto’s zijn sindsdien door Iran vermoord, veelal in Europa. Eerst was het Sadeghs oom, Abdul Rachman Ghasmmlou, die in 1989 werd vermoord in Wenen. Vier jaar later volgden de beruchte Mykonos-moorden in Berlijn, waarbij de toenmalige Koerdenleider met drie anderen werd geliquideerd.

Sadeghs belager had volgens zijn advocaat een politiek motief, meldde de Leeuwarder Courant. Hij houdt Zarza en de KDPI verantwoordelijk voor de dood van vier vrienden. Het is een waanzinnig verhaal, zegt de familie. Sakar (32), die fraude-analist is bij een bank en actief in de PvdA, wijst erop dat haar oom ‘zijn huis al had opengesteld voor de dader, maar die heeft ervoor gekozen aan te vallen op een locatie waar heel veel getuigen waren zodat het nieuws zich snel zou verspreiden. Het was een gerichte terreuraanval om angst te zaaien.’

Als Iraanse Koerd vocht Zarza tien jaar lang tegen het regime van ayatollah Khomeini. De groepsfoto is ter gelegenheid van het oprichten van de Republiek Koerdistan in 1946 gemaakt. Beeld Linelle Deunk

Taher, Sadeghs broer en huisarts in Leeuwarden: ‘Mijn broer is al 36 jaar weg uit Iran, er is geen enkele reden dat de dader dit uit zichzelf zou doen.’

Volgens informatie die de familie inmiddels uit Koerdisch gebied in Iran heeft teruggekregen, werkt de vader van de dader voor de Farmandari, oftewel het provinciehuis in Koerdisch gebied. ‘Dat’, zegt Iran-kenner Keyvan Shahbazi, ‘is het instrument van Teheran om die provincie onder de duim te houden. Als je daarvoor werkt, heb je je echt afgescheiden van de Koerdische bevolking.’

Daarnaast zijn volgens Hussein Madjidi – de huidige voorzitter van de KDPI in Nederland en een neef van het slachtoffer – zowel de vrouw als de schoonmoeder van de dader actief in ‘Pasdaran’, de Revolutionaire Garde. ‘Hij heeft opdracht gekregen van de Revolutionaire Garde.’

De dood van de oud-rechter

Het verhaal van de familie Zarza is volgens Shahbazi een ‘klassiek verhaal van een aanslag waarbij het vertrouwen van mensen wordt ingewonnen op basis van nostalgie of banden uit het verleden.’ Die modus operandi is in het verleden ook gebruikt bij andere liquidaties van tegenstanders van het regime in Europa. Als het verhaal over de familieachtergrond van de dader, die niet onafhankelijk geverifieerd kan worden, klopt, zegt Shahbazi, ‘kan het niet anders dan dat hij in opdracht werkt’. ‘Maar ik heb er geen verklaring voor dat hij het zo knullig heeft aangepakt’, voegt Shahbazi eraan toe.

Sinds de aanslag heeft de familie ‘duizenden’ steunbetuigingen gekregen, van andere uit de Iraanse vluchtelingengemeenschap in Nederland, maar ook van Koerden elders in Europa en in Iran. 

De afgelopen jaren zijn illegale Iraanse activiteiten in Europa weer toegenomen, wat behalve de moorden in Nederland blijkt uit het verijdelde complot een grote bomaanslag in Frankrijk te plegen en gewelddadige aanslagen in andere landen, onder meer Turkije en de VS. De meest recente liquidatie gebeurde in Istanbul, waar Masoud Maulvi Wardanjani op 14 november vorig jaar werd doodgeschoten, volgens Turkse autoriteiten op instigatie van twee medewerkers van het Iraanse consulaat.

Ook zeer recent viel in Roemenië een oud-rechter uit Iran, die de dood en marteling van vele oppositieleden op zijn geweten heeft, van de vijfde verdieping van zijn hotel. Hij was betrokken bij een corruptiezaak en zou, als hij ging praten, een beerput van het Iraanse ­regime hebben kunnen opentrekken. Autopsie wees uit dat hij voor zijn val met een stomp voorwerp was doodgeslagen.

Angst inboezemen

De impact van de aanslag op Sadegh Zarza is groot op de Iraanse gemeenschap in Nederland, zegt de familie. ‘We hebben een paar duizend telefoontjes gehad’, zegt Salih. ‘Iedereen wordt bang. ‘Als ze dit met Zarza doen, kunnen ze ons ook raken’.’ (zie kader)

Volgens de Zarza’s is het evenmin toeval dat de Iraanse moordcomplotten op Europese bodem juist zijn toegenomen sinds de Europeanen de diplomatieke spil werden van een internationaal nucleair akkoord met Iran, dat bedoeld is dat land van de ontwikkeling van kernwapens te onthouden. Salih: ‘De bijzondere vriendschap tussen Javad Zarif en Federica Mogherini (respectievelijk de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken en de voormalige EU-buitenlandchef, red.) zal tot veel Iraanse invloed in Europa leiden. Toen Mogherini meer dan nodig vriendschappelijk met hem werd, verwachtte ik al zulke aanslagen.’ Hij doelt op een Iraans gevoel van onkwetsbaarheid.

Inmiddels is de Iraanse generaal Suleiman door de VS gedood en heeft Iran, dat economisch aan de rand van de ­afgrond staat, gezworen wraak te nemen.

Volgens Taher past de aanslag op zijn broer ook in dat beeld. ‘Op het moment dat de perceptie is dat Iran zwak is, economisch of anders, laat het zien dat het er nog is. Die aanslag was een statement van de geheime dienst: we zijn in staat met de meest simpele instrumenten, op klaarlichte dag, ergens in Friesland een oppositieleider met een mes te bewerken.’

De Iraanse methode  en de Nederlandse ‘naïviteit’

Wat de interne spanning vergroot in de Iraanse gemeenschap is, ironisch genoeg, de toename van het aantal Iraanse en Irakese vluchtelingen de afgelopen jaren. Veel van die vluchtelingen hebben ongetwijfeld te lijden onder het repressieve bewind - maar in het kielzog van echte vluchtelingen komen ook veel ‘daders’ mee,  ‘mensen met de Irakese of Iraanse nationaliteit', zegt Madjidi. Zijn organisatie KDPI kent bijvoorbeeld zeker ‘één terrorist’ die in Nederland woont, maar in Koerdisch gebied in Noord-Irak vijf pesjmerga heeft vermoord. 

Ook volgens Sadegh is het Nederlandse toelatingsbeleid ‘te naïef’. ‘Er zijn teveel mensen die tegen de IND liegen, en dan direct nadat ze een Nederlands paspoort hebben gekregen meteen weer een Iraans paspoort aanvragen. En dan zie je ze de jaren daarna weer heen en weer reizen.’ Geen echte vluchtelingen dus, en in deze groep, zegt Sadegh, ‘zitten de meeste slechte mensen die aan Iran informatie verschaffen over families als die van mij.’

Ook mensen die dat helemaal niet willen, kunnen daartoe verplicht worden, beaamt Shahbazi - en zeker als ze heen en weer reizen. ‘Zelfs als deze mensen zelf geen sympathie hebben met het bewind, plaatsen ze zich in een afhankelijke situatie’. Hoe lang de ‘lange arm’ van Teheran is, ervoer Shahbazi zelf toen hij in 2002 een telefoontje van zijn tachtigjarige moeder kreeg, die was opgepakt. ‘Ik moest een bepaald nummer bellen, anders zouden ze nog een keer bij haar langskomen.’ Hij belde en sprak iemand die zei dat ‘we alles van je weten, veel meer dan je zelf denkt’, en die hem wilde rekruteren en een paspoort geven. ‘Ze wilden van mij een spion maken door mijn moeder onder druk te zetten. En dit was 19 jaar nadat ik gevlucht was!’

Maar landen als Iran kunnen niet alleen de Iraanse vluchtelingen als bron gebruiken. Eind vorig jaar werd in Zweden een man veroordeeld die voor Iran spioneerde, onder meer in Nederland. Hij liet zich in met oppositiekringen, maar fotografeerde onderwijl hun huizen en gaf die informatie door. Ook toonde hij - zoals werd vastgelegd door het tv-programma Argos - veel interesse in de kringen rond Nissi, na diens moord in Den Haag.

‘We kennen persoonlijke voorbeelden van mensen die naar Iran terugreizen en gevraagd zijn om informatie’, zegt Sadegh, ‘over mensen in Nederland, over hun adressen, hun telefoonnummers. Het is vreemd dat de Nederlandse overheid dat niet controleert.’

Lees terug:

Deze Iraanse Nederlanders zijn altijd alert op de wraak van Teheran
Iraanse ‘spionnen’ zijn overal in Nederland. Ze houden gevluchte landgenoten in de gaten. Of vermoorden die zelfs, zoals begin januari bekend werd. Iraanse Nederlanders kennen de wraak van Teheran. Zes van hen trotseren die nu door met de Volkskrant te praten.

‘Ze zeiden nog net niet: we hebben jullie een dienst bewezen door die twee Iraanse Nederlanders te vermoorden’
Drie Iraanse parlementariërs brachten woensdag een bezoek aan hun Nederlandse collega’s in de Tweede Kamer, die begin dit jaar te horen kregen dat Teheran de afgelopen jaren twee Iraanse Nederlanders in ons land heeft laten vermoorden.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden