Bloeddorstige Timoer beleeft Oezbeekse comeback

Een van de wreedste veroveraars uit de wereldgeschiedenis symboliseert de nog prille nationale identiteit van Oezbekistan. Timoer Lenk, 14e-eeuws steppenstrijder, heeft Marx en Lenin van hun sokkels verjaagd....

Van onze verslaggever

Rob Vreeken

TASJKENT

De president op het spreekgestoelte van de Verenigde Naties. Een Oezbeeks vliegtuig. Een moeder met haar kind aan de borst. Het gebouw van de nationale bank. Staven goud. Een oogstmachine voor katoen.

Symbolen van het hedendaagse Oezbekistan zijn samengepropt op het schilderij Onafhankelijkheid in de hal van het Amir Timoer-museum in Tasjkent. Vooraan president Islom Karimov. In het midden van het doek, goudgekleurd, een middeleeuwse krijger op zijn ros: Timoer Lenk - Timoer de Kreupele.

Karimov en Timoer zijn de twee grote namen in de officiële geschiedschrijving van het Centraal-Aziatische land. Timoer Lenk als de historische vader des vaderlands, staatsman Karimov als de hoeder van stabiliteit in een regio vol burgeroorlogen en moslimfundamentalisme (Afghanistan, Tadzjikistan).

'Toen ik klein was', zegt Anton, een 21-jarige student Engels, 'werden we met de bus van school naar het Lenin-museum gebracht. Daar werden we ook ingewijd als Pioniertjes. Tegenwoordig gaan de kinderen in bussen naar het Amir Timoer-museum.'

Een eindje verderop, op een van de grote stadspleinen van Tasjkent, moest een standbeeld van Karl Marx plaatsmaken voor dat van Amir Timoer (Oezbeken gebruiken de titel 'emir', niet het ooit als scheldnaam geboren 'Lenk'). Timoers beeld is veel groter dan dat van Marx.

Dat Timoer Lenk de rol vervult van vader des vaderlands is niet vanzelfsprekend, net zo min als het bestaan van Oezbekistan vanzelf spreekt. De leiders van de door Stalin gecreëerde Sovjet-republiek merkten in 1991 opeens dat de Sovjet-Unie ophield te bestaan, en begonnen toen maar voor zichzelf. President Karimov zette het marxisme-leninisme bij het vuilnisvat. Als leidend beginsel van zijn regime koos hij het nationalisme, aangelengd met een theelepeltje islam. Daarvoor moest wel de Oezbeekse natie opnieuw worden gedefinieerd.

'De onafhankelijkheid stelde het Oezbeekse volk in staat zijn historisch erfgoed te herwaarderen', aldus een grote plaquette in het museum, 'om het gevoel van nationaal zelfrespect te doen herleven, om patriottisme en liefde voor het vaderland te versterken.'

'De gangbare visie, zoals ook de Russen die hanteren, is dat Oezbekistan pas in 1924 ontstond. Kunstmatig, door Turkestan in stukken te hakken', zegt dr Valery Germanov van het Instituut voor Geschiedwetenschappen in Tasjkent. 'Maar de officiële visie hier is dat de Oezbeekse staat al sinds de oudheid bestaat.'

In de nieuwe behoefte aan nationale symbolen werd vooral voorzien door Timoer, een lokale commandant die in de veertiende eeuw probeerde wat Djengis Khan eerder had gedaan: een groot deel van Azië veroveren. Hij had in korte tijd een gebied in handen dat zich uitstrekte van de Perzische Golf tot de Zwarte Zee en Delhi. Zijn militaire invloedssfeer reikte zelfs tot Egypte, Moskou en China.

Timoers veroveringen waren vaak niet meer dan plundertochten. Onder de bevolking van overwonnen gebieden richtte hij massaslachtingen aan. Tegenstanders trof veelal een gruwelijk lot: zij werden levend begraven, ingemetseld, verbrand of tijdens een feestmaaltijd opgehangen aan rond de dis opgestelde galgen.

Let wel: dit is de buiten Oezbekistan gangbare beschrijving van Timoer Lenk, zoals hij ook in de Sovjet-tijd te boek stond als een van de bloeddorstigste veroveraars uit de wereldgeschiedenis. Maar sinds 1991 krijgen de Oezbeken een geheel ander Timoer voorgeschoteld: een streng, maar rechtvaardig heerser, die cultuur, wetenschap en architectuur tot bloei bracht.

'Na 1991 is het beeld van Timoer 180 graden veranderd', zegt Urmanov Muhadgon, wetenschappelijk secretaris van het Amir Timoer-museum. 'Die verhalen over wreedheden zijn niet juist. Integendeel, hij bouwde steden, bruggen, moskeeën, scholen. Zijn rijk was het cultureel en wetenschappelijk centrum van Centraal Azië. En Centraal Azië was in de middeleeuwen het centrum van de hele beschaving.'

Overdrijven is de Muhadgon niet vreemd - feit is dat Timoer in zijn hoofdstad Samarkand bouwwerken liet neerzetten die nog altijd tot de hoogtepunten van de islamitische architectuur behoren. Feit is echter ook dat de bloei van cultuur en wetenschap zich eigenlijk pas voordeed onder Timoers zonen en kleinzonen.

Het is vooral de opgepoetste Timoer, niet de echte, aan wie Islom Karimov zich spiegelt. Expansiedrift is de president vreemd. Massaslachtingen in overwonnen gebieden hoeven van hem niet te worden gevreesd. Integendeel: de Oezbeekse regering geeft de vele minderheden volop ruimte hun cultuur te beleven.

De overeenkomst tussen Karimov en zijn kreupele voorganger ligt vervat in Timoers motto: macht, discipline, orde. De president wil boven alles stabiliteit. Zijn harde maatregelen tegen vermeende moslimfundamentalisten leveren hem harde kritiek op van Amnesty International en Human Rights Watch. Beloften over democratisering zijn sinds 1991 nauwelijks waargemaakt. De oude partijbureaucratie is gewoon blijven zitten. Economische hervormingen worden op kousenvoeten doorgevoerd, indachtig Karimovs lijfspreuk 'Breek nooit het oude huis af voor je een nieuw hebt gebouwd'.

Dus wie zullen de Oezbeken zich over 200 jaar vooral herinneren, Timoer Lenk of Karimov? Museum-secretaris Muhadgon zwijgt even als hem dit dilemma wordt voorgelegd. Dan, glimlachend om zijn diplomatieke spitsvondigheid: 'Degene die het meest voor het land heeft gedaan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden