Bloeddorstige aanvallers, paniek en heel veel vragen: reconstructie aanval Kenia

De aanval op het winkelcentrum in Nairobi, waarbij 72 doden vielen, is voorbij. Dat beweert althans de Keniaanse president. Er worden nog altijd schoten gehoord. Kenianen kampen ondertussen met een heleboel vragen: waarom duurde de reddingsoperatie zo lang? Wat is de identiteit van de daders? Een reconstructie van wat zich de afgelopen dagen afspeelde in de Keniaanse hoofdstad.

Irene de Zwaan
Een militair in het Westgate winkelcentrum probeert zaterdagnacht gijzelaars te bevrijden. Beeld epa
Een militair in het Westgate winkelcentrum probeert zaterdagnacht gijzelaars te bevrijden.Beeld epa

Het zouden weken of maanden geweest kunnen zijn - duidelijk is in elk geval dat de aanval op het luxueuze winkelcentrum Westgate in de Keniaanse hoofdstad Nairobi tot in de puntjes is voorbereid. Kenia zal boeten voor de troepen die het in 2011 inzette om leden van Al-Shabaab uit zijn laatste bolwerk in de Somalische havenstad Kismayo te verdrijven. De wraak moet groot zijn, er zal bloed vloeien.

De Westgate-shoppingmall leent zich uitstekend als doelwit: vier verdiepingen telt het centraal aan de westrand van de Keniaanse hoofdstad gelegen gebouw. Tachtig winkels, restaurants, bars, een bioscoop, een casino - allemaal ontstaan uit de 'verderfelijke' invloeden van het Westen. Niet voor niets is het winkelcentrum vooral populair onder welgestelde Kenianen en expats. Wat voor de terroristen ook mooi meegenomen is: een deel van de winkels is in Israëlische handen. En Israël geldt, net als het Westen en de Keniaanse regering, als de vijand.

Terwijl er al snel overeenstemming bestaat over het doelwit, stelt Al-Shabaab een Engelssprekend team (vermoedelijk van zo'n 10 a 15 strijders) samen. Zij mogen de aanval gaan uitvoeren. De blauwdrukken van het gebouw worden nauwgezet - tot aan de ventilatiekanalen - bestudeerd en de aanval wordt herhaaldelijk geoefend. Het aanvalsteam weet niet lang voor de daadwerkelijke uitvoering ervan ongemerkt de grens met Kenia te passeren, vermoedelijk door de zwaar onderbetaalde (en corrupte) bewakers een extraatje toe te stoppen. Dat is althans wat de veiligheidsdiensten vermoeden.

Een of twee dagen voor de aanval verstoppen de leden van Al-Shabaab een aantal zware wapens in het winkelcentrum. Ook bij deze actie is er waarschijnlijk een omgekochte medewerker in het spel. Ten minste één militant brengt volgens de veiligheidsdiensten ook een boedeltje schone kleding mee, zodat hij met burgers mee het winkelcentrum uit kan vluchten zodra de moordpartij ten einde zou zijn.

null Beeld epa
Beeld epa
null Beeld epa
Beeld epa
null Beeld anp
Beeld anp

Drukbezochte zaterdag
Zaterdag 21 september, tegen het middaguur, is het zo ver. Een groep zwaarbewapende terroristen - sommigen gemaskerd, anderen met slechts een sjaal om hun hoofd gewikkeld - dringt al schietend en granaten gooiend het winkelcentrum binnen. Twee andere groepen weten met auto's de parkeerplaatsen van het winkelcentrum, op het dak en onder de grond, te bereiken. Volgens een bron bij de politie zijn de auto's volgeladen met extra munitie.

Op het moment van de aanval is het druk in het winkelcentrum, zoals altijd op zaterdag. De terroristen moeten dat geweten hebben. Er bevinden zich die middag ongeveer duizend mensen in Westgate - onder wie acht Nederlanders. Ook zijn er veel kinderen aanwezig wegens de opnames voor de tv-hit Junior Master Chef. Ze staan op het dak van het winkelcentrum te koken als de eerste schoten door de lucht schallen. Het klinkt - zo beschrijven getuigen later - alsof er een aantal rotjes achter elkaar afgaan. Geschreeuw, rennende mensen; de paniek is totaal.

'Op dat moment wisten we dat er iets mis was', vertelt radiopresentatrice Kamal Kaur twee dagen later aan Channel4News. Kaur verzamelt de kinderen - zo'n 30, 35 - bij elkaar in een hoek. 'Op dat moment kwamen de mannen het dak op. Ze gooiden twee granaten richting ons en openden vervolgens het vuur op de kinderen.' Een aantal kinderen, onder wie haar eigen zoon en dochter, raken gewond.

Andere kinderen in het winkelcentrum worden wel gespaard. Pauline, een Franse reclamemaakster, beschrijft in The Independent dat een van de aanvallers haar vertelde dat 'ze geen monsters zijn' en 'dat het moslimgeloof geen slecht geloof is'. Toen hij haar om vergiffenis vroeg en zij die noodgedwongen gaf, deelde hij haar twee kinderen van 4 en 6 jaar Mars-repen uit.

De beschietingen gaan ondertussen gewoon door en Pauline verstopt zich met haar twee kinderen onder een vleeskoeling in een supermarkt. Vanonder die koeling ziet ze de aanvallers heen en weer lopen en met elkaar praten. Na twee uur muisstil bovenop haar kinderen te hebben gelegen, in een poging ze stil te houden, komen de aanvallers terug met de mededeling dat alle overgebleven kinderen mogen gaan. Pauline neemt het risico en kruipt onder de koeling vandaan. Eerst willen ze haar niet laten gaan, maar als duidelijk wordt dat ze van Franse afkomst is, krijgt ze toch gratie. 'We willen alleen Kenianen en Amerikanen doden', verklaart een van de aanvallers.

Moslims gescheiden van niet-moslims
Andere bezoekers hebben beduidend minder gelukt. Overlevenden vertellen dat de aanvallers vragen stelden als: hoe heet de moeder van de profeet? En: hoe spreek je de geloofsbelijdenis uit? Van in ieder geval één man (een Hindoe) is bekend dat hem lukraak een kogel door zijn hoofd wordt gejaagd als hij het antwoord op een van de vragen niet weet.

De leden van Al-Shabaab checken ook identiteitsbewijzen van de bezoekers. Mensen met moslimroots mogen vertrekken, niet-moslims moeten vrezen voor hun leven. Bij de identificatie van de doden blijkt echter dat Al-Shabaab niet erg strikt was in hun scheiding van 'goed' en 'kwaad' - ook veel Keniaanse moslims laten het leven. Vermoedelijk zijn die zonder verdere omhaal geëxecuteerd.

Dat Al-Shabaab achter de aanval zit, wordt die zaterdag overigens al snel duidelijk. Op het ongeautoriseerde twitterkanaal van de terreurbeweging, @HSMPress (afkorting voor Harakat al-Shabaab al-Moedjahedien, ofwel: Beweging van Al-Shabaabstrijders), verschijnen een aantal tweets. Eén daarvan luidt: 'De moedjahedien zijn het Westgate-winkelcentrum vandaag rond het middaguur binnengedrongen, ze bestrijden de ongelovige Kenianen op hun eigen terrein'. Een andere tweet: 'Kenia zal geen vrede kennen zolang het zijn militairen niet terugtrekt uit Somalië.'

Veiligheidstroepen arriveren
Een half uur na de eerste melding over een mogelijke terreuraanval in Westgate arriveert een groep Keniaanse agenten, gevolgd door het leger (zij het op kleine schaal). Zij begeleiden mensen die zich in winkels en op andere plekken hebben verschanst naar buiten. Op dat moment wordt duidelijk dat er veel doden zijn gevallen: zo'n 68, onder wie 14 niet-Kenianen. Het dodental wordt later bijgesteld naar 62 - een aantal lijken zijn dubbel geteld.

Naast de bekende Ghanese dichter Kofi Awoonor, die van 1990 tot 1995 als ambassadeur voor de Verenigde Naties werkte, behoort ook een Nederlandse vrouw tot de dodelijke slachtoffers. Het gaat om de 33-jarige Elif Yavuz, die samen met haar Australisch-Britse vriend in Tanzania woonde, waar ze voor de Clinton Foundation malariaonderzoek deed. Ze reisde naar Kenia af omdat ze op het punt stond om te bevallen (ze was hoogzwanger).

null Beeld ap
Beeld ap
null Beeld afp
Beeld afp

Opmerkelijke stilte
Met het bezoek van de veiligheidstroepen aan het winkelcentrum, is de terreuractie nog niet voorbij. Op zaterdag wordt een onbekend aantal burgers door leden van Al-Shabaab gegijzeld in het complex. Het Rode Kruis, dat zich baseert op politiebronnen, spreekt van 49 vermisten.

Wat volgt is een periode van opmerkelijke stilte. Niemand weet precies wat zich binnen het winkelcentrum afspeelt. Journalisten en reddingswerkers worden op afstand gehouden. Wel worden er zo nu en dan explosies en geweerschoten gehoord. Ook scheren er twee helikopters rakelings over het dak van het winkelcentrum.

Volgens een woordvoerder van het Keniaanse Rampen Operatiecentrum wordt het winkelcentrum op de nacht van zondag op maandag 'schoongeveegd'. Zwaarbewapende Keniaanse veiligheidstroepen zouden met behulp van Israëlische commando's het winkelcentrum binnen zijn gedrongen. Zondag, even na middernacht, meldt het leger op Twitter dat 'de meeste gijzelaars gered zijn' en dat 'het complex onder controle is'.

Op maandag rommelt het echter nog steeds rondom het winkelcentrum. Behalve dat er schoten klinken, cirkelt er urenlang een grote zwarte rookpluim boven het gebouw. Volgens de autoriteiten komt dit doordat rebellen matrassen in brand hadden gestoken 'om verwarring te zwaaien'.

'De militairen zijn de militieleden in het nauw aan het drijven', melden regeringsbronnen. 'We hebben alle verdiepingen onder controle, de terroristen verschuilen zich waarschijnlijk in enkele winkels.'

In de namiddag maakt de Keniaanse regering bekend dat er bij de gevechten twee militieleden zijn omgekomen. Vanaf dat moment beginnen de speculaties over de identiteit van de aanvallers. De Keniaanse minister van Buitenlandse Zaken laat in een interview weten dat zich 'twee of drie Amerikanen en een Brit' onder de terroristen bevinden. Er gonst ook een gerucht dat een blanke vrouw meestrijdt met Al-Shabaab - ene Samantha Lewthwaite, beter bekend als 'de Witte Weduwe'. Deze 29-jarige bekeerlinge is de weduwe van een van de zelfmoordenaars die zichzelf opbliezen in de Londense metro in 2005. Berichten over Lewthwaite's deelname aan de aanval zijn vooralsnog tegenstrijdig en niet bevestigd.

De Keniaanse minister van Binnenlandse Zaken maakt de verwarring maandag des te groter door te verklaren dat alle daders mannen zijn, maar dat sommigen zich als vrouw hebben verkleed. Ook Al-Shabaab brengt tegenstrijdige berichten naar buiten. De beweging ontkent in eerste instantie dat er buitenlandse strijders meevechten, om vervolgens te melden dat militieleden afkomstig zijn uit Somalië, de VS, Canada, Finland, Kenia en het Verenigd Koninkrijk.

Vollledig heroverd
Er gaat nog een nacht voorbij. De onduidelijkheid houdt gedurende de dag aan. Dinsdagavond komt eindelijk het verlossende bericht: Westgate is 'volledig heroverd'. De balans kan worden opgemaakt. Tweehonderd burgers zijn bevrijd, 65 van hen krijgen medische zorg. Er zijn 62 burgerdoden gevallen, naast een aantal gesneuvelde militairen, en nog eens meer dan 200 gewonden. Vijf gijzelnemers zijn gedood, elf zijn er gearresteerd. Mogelijk liggen er nog zo'n honderd slachtoffers onder het puin. Drie van de vier verdiepingen van het winkelcentrum zijn ingestort.

President Uhuru Kenyatta spreekt dinsdagavond van 'grote verliezen', maar meldt ook met niet verholen trots dat de terroristen 'beschaamd en verslagen' zijn.

Het Keniaanse volk blijft vooral achter met een heleboel vragen: hoe kan het dat de operatie zo lang geduurd heeft? Is het omdat Al-Shabaab via Twitter heeft laten weten dat de gegijzelden bij een bestorming gedood zouden worden en voorzichtigheid dus geboden was? Hebben de Keniaanse veiligheidstroepen de 'professionaliteit' van hun tegenstanders onderschat? Is het pure onkunde? Ook naar de identiteit van de slachtoffers wordt nog volop gegist.

De komende dagen zullen ogenschijnlijk meer duidelijkheid brengen. Ondertussen dompelt Nairobi zich in drie dagen van nationale rouw. Helemaal in rust kan dat niet; rondom het winkelcentrum worden nog altijd schoten gehoord. Maar waar die vandaan komen, dat weet niemand.

null Beeld epa
Beeld epa
null Beeld reuters
Beeld reuters

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden