'Blijven zitten is kennelijk heel, heel erg'

Het is vaak niet duidelijk waarom sommige leerlingen moeten blijven zitten, of juist met zwakke cijfers overgaan. Het systeem laat veel ruimte voor willekeur onder docenten.

Een van de laatste dingen die er toe doen in een schooljaar is de vergadering waarin wordt vastgesteld wie er over is en wie niet. Een vergadering met docenten stelt vast of iemand bevorderd is. De cijfers van de leerling zijn hierin leidend, maar de docenten kunnen nog veel corrigeren. Alles gaat soms uit de kast om leerlingen toch over te krijgen. Blijven zitten vinden we heel, heel erg, zo blijkt.

Laat ik voor ik verder ga eerst een bekentenis af leggen. Ik ben blijven zitten op de middelbare school. Ik weet het. Het is heel erg, maar in de vijfde klas van het vwo besloot ik samen met een paar vrienden dat we dat jaar twee keer gingen doen. Vanaf het begin van het jaar deden we zo goed als niets. Volgens mijn rapport van destijds haalde ik alleen voor natuurkunde een voldoende. Daarna begonnen we opgewekt de tweede keer aan de vijfde klas.

Elastiek
Voor mij was dit jaar achteraf enorm belangrijk. Ik vermoed dat veel docenten geen plezier aan mij hebben beleefd, maar na dit jaar was ik een ander mens. Het tweede jaar in vijf vwo was een feest. Ik ontdekte dat ik goed was. Ik haalde ineens hoge cijfers, terwijl ik daarvoor altijd aan het elastiek hing, zoals ze in wielertermen zeggen. Zonder dit extra jaar had ik nooit het vertrouwen gehad om naar de universiteit te gaan. Mijn jaartje 'zitten' was voor mij nuttig. Ook voor mijn vrienden, want iedereen haalde het diploma verder zonder verdere averij.

Voor de leerlingen van nu is zo'n jaar 'falen' nauwelijks weggelegd. Vergeleken met vroeger zijn de doorstroomcijfers van scholen veel beter. Ik beschik niet over historische reeksen, maar mijn vermoeden is dat in de jaren tachtig en negentig een minderheid van de leerlingen onvertraagd naar het eindexamen ging. Nu loopt slechts een kleine minderheid vertraging op.

Op elke school, ook op de mijne, wordt alles uit de kast gehaald om leerlingen vooral te laten overgaan. Wanneer leerlingen er aan het begin van het jaar zorgwekkend voorstaan, dan zit hun mentor er bovenop. Bij privéproblemen zijn er collega's die de nodige zorg kunnen verlenen. Geen leerling wordt nu aan haar of zijn lot overgelaten.

Dat is natuurlijk prima. Ik kan mij van mijn mislukte schooljaar in de jaren tachtig geen crisis- of zorggesprekken herinneren. Daar deden we toen niet aan. Nu wel.

Met reden. Mijn ervaringen blijken zelden te worden gedeeld, zo leert onderzoek. Een leerling die blijft zitten, heeft veel kans om nog eens te doubleren. Ik heb zelf nu ook een paar keer meegemaakt dat zittenblijvers de grootst mogelijke moeite hadden om genoeg motivatie op te brengen om de tweede keer wel over te gaan. Dat is ook logisch, want de zittenblijvers zijn een kleine eenzame minderheid geworden. In het huidige onderwijs is de vraag daarom terecht of zitten blijven een functie heeft. Wie wordt er beter van? De leerling vaak niet, zo leert de ervaring.

Vanwege deze reden is zitten blijven een belangrijke kwaliteitsindicator voor de onderwijsinspectie. In jargon kijkt de inspectie naar de 'doorstroom'. Hoeveel leerlingen halen vanaf de 3e klas zonder vertraging hun diploma? Hoe hoger dit percentage is, hoe beter de school het doet.

Helaas heeft deze fixatie op doorstroom een paar uitwassen tot gevolg. Een hele nare is dat scholen leerlingen heel gemakkelijk laten afstromen naar een lager niveau. Een matige of ongemotiveerde vwo-leerling stroomt af naar de havo en een dito havoleerling zakt af naar de mavo. Dit lot treft relatief veel jongens. Ook dit jaar gaan weer een aantal leerlingen van 3 vwo naar 4 havo. Of zelfs van 4 vwo naar 5 havo.

Willekeur
Daarnaast geeft de fixatie op doorstroom rare vergaderingen op het eind van het schooljaar. Vorige week is een flink aantal leerlingen geplaatst in het volgende schooljaar. Ze zijn niet bevorderd, maar de verzamelde docenten zagen het toch zitten met deze leerlingen in de volgende klas. In deze beoordeling zitten elementen van willekeur. Aardige leerlingen maken meer kans dan onaardige. Leerlingen met veel pech hebben goede vooruitzichten. De vraag of een leerling die met zijn cijfers in de problemen is gekomen, het volgend jaar zou kunnen halen zit in ieders achterhoofd. Maar helaas bepaalt het antwoord niet of iemand over is of niet.

Voor sommige docenten is deze vergadering buitengewoon frustrerend. Leerlingen die duidelijk blijven zitten, worden toch geplaatst op vage gronden. Een wiskundedocent legde fijntjes de bias uit in deze docentenvergadering. Een leerling die blijft zitten heeft vaak drie onvoldoendes. De docenten voor deze vakken zullen het niet zien zitten met deze leerling. Voor de andere vakken, en dat zijn er meer, heeft de leerling voldoendes. Dus zal bij een stemming altijd de meerderheid voor plaatsing in het volgend jaar stemmen. Zo gaan veel leerlingen alsnog over.

De vraag of dat erg is, is moeilijk te beantwoorden. Veel leerlingen kunnen een jaar later iedereen verrassen. Positief of negatief. Voor veel scholieren lijkt het echter alsof we marchanderen met de regels. Dat is geen goed signaal.

Ondanks mijn goede ervaring met een jaar extra, moeten we in de huidige situatie misschien maar besluiten om het anders te gaan doen. In het Nederlandse systeem zit veel willekeur. Er gaan leerlingen over waarvan het heel waarschijnlijk is dat ze het volgend jaar in de problemen gaan komen. Er blijven leerlingen zitten, waarvan iedereen denkt dat ze een goede kans maken.

Zou het Britse systeem met verschillende niveaus (levels) iets zijn? Geen leerling blijft meer hangen. Het enige risico is dat de leerlingen onder hun niveau presteren. Dat gebeurt in Nederland echter ook met de groep 'afglijders'. Het voordeel van het toetsen op verschillende niveaus is dat we geen onduidelijk systeem meer hebben. Zowel leerling als docent zou weer weten waar ze aan toe zijn. Aan de integriteit van het stelsel wordt dan minder getornd. Wanneer we zitten blijven zo heel, heel erg vinden. Dan moeten we misschien ook eens wat aan ons overgangssysteem gaan doen.

Ferry Haan

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden