Blijven helpen is de enige oplossing

Nederland presenteert zich als partner in vrede en ontwikkeling, maar ervoor betalen, ho maar. Wie durft hardop te zeggen, vraagt Jonathan Huseman zich af, dat voorkomen beter is dan blussen? Foto's Rein Janssen

Minister Ploumen praat in een modderig VN-opvangkamp in Malaka (Zuid-Soedan) met een dorpsleider. Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

De premier was er zelf in New York natuurlijk, maar hij niet alleen. Verscheidene ministers vergezelden hem eind september naar de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties en ook het koningspaar kon niet ontbreken. 'The Kingdom of the Netherlands, partner for Peace, Justice and Development' was op volle sterkte aanwezig om te lobbyen voor een zetel in de VN Veiligheidsraad.

'Ook vandaag wordt het leven van miljoenen mensen bepaald door angst, onderdrukking en gebrek', sprak Willem-Alexander. En: 'Wij vergeten nooit de waarde van internationale solidariteit. De wereld kan blijven rekenen op Nederland als partner voor vrede, gerechtigheid en ontwikkeling.'

Wat een ambitie! Je zou er bijna door vergeten dat Nederland net voor miljarden heeft bezuinigd op ontwikkelingssamenwerking, defensie en diplomatie. Terwijl je de effecten van die bezuinigingen begint te merken, pogen de architecten ervan zich naar een gedroomde positie in de VN Veiligheidsraad te glimlachen onder het motto 'uw partner voor vrede, rechtvaardigheid en ontwikkeling'. Het kabinet trakteert op andermans kosten.

Wie bij een ontwikkelingsorganisatie werkt, zoals ik, is wel wat gewend. Je ziet de kloof tussen de dromen en daden van een kabinet. Je kent de soms schampere reacties op feestjes.

Wie pretenties heeft over een betere wereld kan kritiek verwachten en plaagstoten zijn gezond. Ook in onze sector valt genoeg te verbeteren. Bescheidenheid is gepast, al was het maar omdat de kruimels van de westerse welvaart hoogstens een kleine bijdrage kunnen leveren aan de oplossing van wereldproblemen. Maar om gezonde kritiek gaat het allang niet meer, ze is volledig doorgeslagen en leidt tot bijziendheid.

Wereld op drift

Een miljard mensen leeft van minder dan 1,25 dollar per dag, op allerlei plekken heerst of dreigt conflict, de 1 procent rijkste wereldburgers bezit meer dan de overige 99 procent en tientallen miljoenen mensen zijn op de vlucht. In zo'n wereld is investeren in alternatieven de enige optie. Dat zegt het kabinet ook te willen, maar hoe kun je dan bezuinigen op de organisaties die hierin zijn gespecialiseerd?

Wat de partner voor Peace, Justice and Development in New York niet vertelde, is dat het dit jaar bijna eenvijfde van het budget voor ontwikkelingssamenwerking besteedt aan de opvang van asielzoekers in Nederland. Buiten kijf staat dat wie huis en haard verlaten heeft vanwege een oorlog fatsoenlijke opvang verdient. Maar dat het kabinet die betaalt met geld bedoeld voor de regio's waar asielzoekers vandaan komen, is bevreemdend. Het schroeft de bezuiniging van 1 miljard euro op ontwikkelingssamenwerking verder op ten behoeve van symptoombestrijding, zonder de vereiste aandacht voor de dieper liggende problemen in een wereld op drift.

Degenen die nu het hardst schreeuwen om vluchtelingen op te vangen 'in de regio' - houd ze in vredesnaam dáár! - riepen ook het hardst om bezuinigingen op organisaties die zorgen dat mensen een goed bestaan kunnen opbouwen in eigen land en die humanitaire hulp bieden.

Beeld Rein Janssen

Evaluatie

Het is des te wranger omdat begin september een omvangrijke evaluatie is verschenen van het werk van de Nederlandse ontwikkelingsorganisaties. 200 onderzoekers wierpen hun wetenschappelijke blik op ruim 200 projecten van 64 organisaties. Onderzoeksleider Wiebe Bijker vatte hun werk samen als 'effectief en efficiënt' en zei in een interview dat Nederland de kip met de gouden eieren dreigt te slachten. Het bezuinigingsbeleid - dat uiteraard als noodzakelijke vernieuwing verkocht wordt - kwam tot stand voor deze positieve evaluatie bekend was.

Zonde. Om de huidige crises het hoofd te bieden moet Nederland juist méér doen aan democratisering, mensenrechten, een eerlijker verdeling van welvaart, corruptiebestrijding. En vooral ook investeren in vredeswerk van gematigde krachten, in durfals die de redelijkheid levend houden. In het uitgestrekte netwerk van de ontwikkelingsorganisaties bevinden zich briljante en dappere geesten. Een vrouw als de Guatemalteekse Claudia Paz, die als openbaar aanklaagster met gevaar voor eigen leven dictator Rios Montt voor het gerecht bracht. Iemand als Esra'a Al Shafei - winnares van de mensenrechtentulp van het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken - die met muziek een online podium creëert voor dwarsdenkers, voor mensen die willen spreken over het onbespreekbare, zoals mensenrechten. De vrouwentak van de Tunesische vakbond, twee weken terug medewinnaar van de Nobelprijs voor de Vrede, is partner van meerdere Nederlandse organisaties. Hoe zou de wereld eruitzien zonder zulke organisaties?

Wat heeft het kabinet tot nog toe gedaan?

De VVD eiste, uit overtuiging en om zich politieke kapers van het lijf te houden, 3 miljard euro bezuiniging op ontwikkelingssamenwerking. De PvdA ging akkoord met 1 miljard. En van het budget werd nog flink wat afgehaald voor klimaat en defensie. Nederland wil van alles, maar wil er niet voor betalen.

Minstens zo zwaar wegen het gedrag en het beleid. Volgens Oxfam is Nederland een gespreid bedje voor bedrijven die zo min mogelijk belasting willen betalen in landen die dat juist hard nodig hebben. En liever dan denken over de aanpak van klimaatverandering vecht het kabinet het vonnis aan dat tot maatregelen oproept.

Dit is minder verbazingwekkend dan het lijkt. De grootste verschuiving in het ontwikkelingsbeleid betreft het centraal stellen van de (Nederlandse) private sector. Niet voor niets benadrukte premier Rutte in New York dat bedrijven armoedebestrijding ter hand moeten nemen: from charity to business. Het bedrijfsleven moet twee dingen doen: banen scheppen en de buidel trekken voor de 'nieuwe ontwikkelingsagenda'. De gedachte is dat 1 euro overheidsgeld een veelvoud aan privaat geld oplevert.

Om deze koerswijziging en de bezuinigingen te rechtvaardigen zegt minister Ploumen voor Ontwikkelingssamenwerking graag dat de wereld 'echt' veranderd is. Dat mag zo zijn, problemen als klimaatverandering, uitbuiting, onderdrukking en vluchtelingenstromen zijn niet verdwenen. Integendeel. Wie gelooft dat de Shells en Heinekens die problemen fris en vrolijk gaan oplossen, is, nou ja, optimistisch over hun motieven.

Beeld Rein Janssen

Waakhonden

De economische groei gaat in veel landen gepaard met toenemende repressie van maatschappelijke belangengroepen en mensenrechtenorganisaties. Regimes over de hele wereld, van India tot Egypte, vinden critici maar lastig. Pluriformiteit komt daarmee onder druk te staan. Dat erkent de minister ook en daarom financiert zij, met 185 miljoen, 25 Nederlandse organisaties die in samenwerking met ambassades deze waakhonden steunen om te 'pleiten en beïnvloeden'. Een waagstuk, gezien de mogelijke weerstand bij andere regeringen, maar het kan de uitdunning van het netwerk van de Nederlandse ontwikkelingsorganisaties niet verhullen.

Hoe heeft het zover kunnen komen?

En waarom klinkt er zo weinig protest? Anders dan in bijvoorbeeld de zorg- of de cultuursector is de bezuiniging onzichtbaar in het Nederlandse straatbeeld of op de journaals. De door de tanende Nederlandse solidariteit zwaarst gedupeerden kunnen zich geen vliegtickets permitteren om op het Malieveld van leer te trekken tegen het kabinetsbeleid.

Nederlandse medewerkers die op de keien dreigden te belanden vreesden het verwijt enkel op te komen voor hun eigen baan of organisatie. De neerbuigendheid, spot en verwijten in het publieke en politieke debat hebben het zelfvertrouwen geërodeerd. Eindeloos is gediscussieerd over de juiste toon en de beste argumenten om het tij te keren. Elk pleidooi voor internationale samenwerking leek aan dovemansoren gericht. Voorrekenen dat elke in hulp geïnvesteerde euro export oplevert? Die studies bestaan, maar maken geen verschil. Zeggen dat hulp ook in Nederlands belang is? Dat miskent de morele dimensie. Moraliseren dan maar, dat het rijke Nederland moet omzien naar de minder bedeelden? Moraal blijkt uit de mode. Het sentiment beroeren met hongerende kinderen, te redden met 50 cent? Weerzinwekkend, zei de een. Het werkt, meende de ander.

De constante herhaling van verwijten aan het adres van de 'Gutmensch' werkte als een hersenspoeling. De hekel aan mensen en - vooral - instituties die een wereld voorstaan waarin ieder een waardig leven leidt, bleek groot. Ook al zeg niemand: doe mij maar die variant waarin men elkaar onder het slaken van verwensingen dagelijks in de hoek trapt en waarin iedereen het verder zelf moet uitzoeken.

Ja, dit is idealisme; de kern is: in wat voor wereld willen wij leven?

Iedereen die het wereldnieuws volgt begrijpt dat de huidige crises niet verholpen zullen worden met business as usual. De meningsverschillen betreffen de te volgen weg. En dan komt het neer op keuzes, op moraal, op politiek.

Overheden spenderen miljarden aan uitzichtloze oorlogen. Ze vertrouwen op een private sector die evengoed, zie Volkswagen, de zaak beduvelt, ten koste van consument en milieu. De subsidie op fossiele energie, becijferde het IMF, bedraagt wereldwijd 5,3 biljoen dollar. De redding van banken kostte tientallen miljarden, en die bleken beschikbaar. Waarom lijkt het dan onmogelijk om dat soort bedragen te investeren in Ruttes droom over 'peace, justice and development'?

De PvdA, medeverantwoordelijk voor de grootste korting ooit, heeft altijd gezegd weer te investeren in ontwikkelingssamenwerking zodra dat kan. Maar waar minister van Defensie Hennis zich de blaren op haar tong praat om haar ministerie te ontzien, horen we PvdA-ministers zelden. Onlangs had minister Dijsselbloem van Financiën 5 miljard te verdelen. Was dat niet hét moment om te pleiten vóór internationale samenwerking? Om het verband te laten zien tussen armoede, conflict en migratie? Om te vertellen dat voorkomen verstandiger is dan blussen of oorlogvoeren? Dat cosmetische ingrepen onvoldoende zijn?

Investeren en etaleren

Dat het anders kan, bewijst de Britse premier Cameron, die in een wet liet vastleggen dat Engeland de afspraak nakomt om 0,7 procent van het bbp aan hulp te besteden. Dat toont ook Frankrijk, dat aankondigde 4 miljard euro extra uit te trekken voor ontwikkelingssamenwerking. Die landen investeren en etaleren dat. Tegelijk staat Rutte een bierbrouwer te pitchen bij de VN: from charity to business! Handelsreiziger namens de BV Nederland.

Als het kabinet echt gelooft in Peace, Justice & Development kan een nieuwe aanpak niet uitblijven. Door zich verantwoordelijk en solidair te tonen, door de handelsagenda niet ten koste te laten gaan van ontwikkelingssamenwerking. Door te investeren in duurzame energie en klimaatverandering tegen te gaan. Door te voldoen aan de internationale afspraken waar Nederlands naam onder staat.

Bedrijven die mede armoede bestrijden? Graag. Begin met het betalen van een leefbaar loon in de landen waar je werkt. Betaal belastingen. Respecteer mensenrechten in je handel en wandel. Kom over de brug met die beloofde private investeringen. Dit alles kost tijd en geld, zoveel is zeker. Maar dat is niet het grootste probleem. De vraag is vooral: wie durft die boodschap voor zijn rekening te nemen?

De Britse Premier David Cameron Beeld reuters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.