Blijkbaar zijn wij wat waard

Nee, zelf dikken ze hun opvattingen natuurlijk niet aan om geld te verdienen in het sprekerscircuit, maar dat het zo werkt, weten routiniers haarfijn uit te leggen.

Ergens begin deze eeuw gaf Roos Vonk haar eerste lezing, nadat ze wat media-aandacht had gekregen met haar onderzoek. Daarop volgde nog een lezing, waar weer mensen zaten die iemand nodig hadden voor een lezing. En die vroegen de hoogleraar ook. Haar sociaal-psychologische inzichten bleken populair - mensen bleken er gek op te zijn om zich te laten vertellen over ego's en zelfbedrog.

Aanvankelijk vroeg ze er geen geld voor, maar het spreken nam steeds meer tijd in beslag. Toen vertelde een collega haar dat ze hoog in moest zetten. 'Iets van 800 euro. Dat leek me ex-or-bi-tant; misschien is dat vrouwelijk. Maar ik moest dat doen. Anders word je niet serieus genomen, je bent hoogleraar, zei die collega. Een man.' Tot haar verbazing kreeg ze het, zonder aarzeling 800 euro. Een schok.

De ontdekking van haar marktwaarde ging bij Vonk zoals bij veel wetenschappers, ex-politici, of publicisten die zich in het sprekerscircuit begeven. Ze gaven eens een interview of schreven een opiniestuk. Daarop volgden telefoontjes: wilt u niet op onze Rotary-avond, teambuildingdag, of bedrijfsuitje iets komen vertellen? De spreker is gevleid en geïnteresseerd, en zegt toe - de eerste paar keer gratis. Een paar maanden later sta je 's avonds weer eens op een of ander treinstation jezelf af te vragen waarom je hier eigenlijk heen bent gereisd.

Het antwoord van alle sprekers: gedrevenheid om verworven wetenschappelijke kennis te delen met de maatschappij, beter worden in het verwoorden van je inzichten, nieuwe mensen en ideeën ontmoeten. Maar gaandeweg, als verzoeken zich opstapelen, opdrachtgevers groter en rijker worden, of collega's wel of meer geld blijken te vragen, komt er iets bij. 'Blijkbaar ben ik wat waard', dacht bijvoorbeeld de historicus Maarten van Rossem.

De sprekersmarkt is volwassen geworden, iedereen heeft een prijs. Managementgoeroes domineren - het stikt in Nederland van de managers die managen heel moeilijk vinden. Die worden geholpen door al dan niet bekende sprekers met klinkende motto's als Daan Quakernaat ('Ga kathedralen bouwen!') Remco Claassen ('Multi-goeroe kenniskliko') en Ben Tiggelaar ('Dromen, durven, doen'). Maar ook wetenschappers, ex-politici, ex-ambtenaren, en publicisten - opiniemakers - zijn actief op het circuit.

Oprichter Albert de Booij van Speakers Academy: 'Sommigen leven ervan, anderen kunnen ervan leven, ook al hebben ze elders al een baan.'

Fouten en verdraaiingen

En daarin zien sommige mensen een potentieel probleem. Eind augustus opperde Stephen Marche, schrijver en blogger bij Esquire.com, een theorie naar aanleiding van het Newsweek-coverhaal van historicus Niall Ferguson over Obama. Dat verhaal zat vol fouten en verdraaiingen, die snel na publicatie op blogs en Twitter werden opgemerkt, gecorrigeerd en besproken. Hoe kon een briljant historicus als Niall Ferguson, Harvard-hoogleraar, zo de fout in gaan, in zo'n serieus medium?

Marche keek op de website van de spreekbeurtenmakelaar van Ferguson, en vond zijn antwoord in de gage die achter diens naam stond: 50.000-75.000 dollar. Dat getal, schreef Marche, betekent dat het Ferguson niet gaat om waarheidsvinding of en briljante analyse. 'Het gaat hem erom grote bedrijven of vermogenden te behagen, de mensen die hem 50 tot 75 mille kunnen betalen om hem te horen praten. Dat ontzettend slordige stuk was een manier om die mensen te vertellen: ik ben een van jullie. Ik kan een geweldig meeslepend verhaal vertellen over Obama's misstappen op elke bijeenkomst waar je me wilt hebben.'

De trend die Marche ontwaart: de prikkel van veel geld vervuilt het publieke debat in de Verenigde Staten. Uiteraard: dit zijn klassieke Amerikaanse toestanden, met Amerikaanse bedragen. Maar kan dit ook in Nederland? Dat is lastig te zeggen, omdat niet duidelijk is wie hoe vaak voor hoeveel spreekt - en niet iedereen daarvoor commentaar wil leveren.

Maarten van Rossem, door velen aangewezen als marktleider in Nederland, toucheert jaarlijks volgens zijn eigen schatting tussen de 150- en 200 duizend euro . Dat doet Niall Ferguson in drie à vier avonden. Maar een royaal salaris is het.

'Iedereen in het circuit weet hoe het werkt', zegt Arend-Jan Boekestijn (gemiddelde gage 2.000 euro). 'Er is veel geld te verdienen. De Rabobank bijvoorbeeld. Rond hun spreektenders danst iedereen heen, al gaan de meeste opdrachten naar een klein groepje. Op de uiteindelijke lijst komen vijf namen te staan. Uiteindelijk wordt de keuze vaak op niet-inhoudelijke gronden gemaakt. Wie schiet je te binnen? Wie was er laatst op BNR, zat recent bij Knevel & Van den Brink, of sprak bij Buitenhof? Je moet daar dus zitten.'

Zichtbaar zijn

'Je moet zichtbaar zijn in de media', zegt ook Maurice van der Kant van sprekersbureau Assemblee. 'En zichtbaar blijven. Arjan Erkel (1.950 euro per dag) was de laatste tijd weer wat vaker op televisie, dat helpt. Je moet aan je inzetbaarheid blijven denken.' Oud-journaliste Marga Miltenburg, van sprekersbureau ZijSpreekt: 'Ik zeg altijd: laat je zien, reageer in de krant, schrijf opiniestukken. Ik weet dat uit eigen ervaring als programmamaker. Je zoekt altijd naar nieuwe namen met leuke opinies.'

De beste manier om in beeld te komen bij praatprogramma's, is 'consequente uitgesprokenheid', zegt Arnold Vonk. Vonk werkte bij de Volkskrant als opinieredacteur en geeft schrijfcursussen aan mensen die hun boodschap kwijt willen in de media. Hij helpt belangstellenden hun mening helder en scherp te formuleren, om zo het resulterende stuk gepubliceerd te krijgen. Als dat niet lukt, wordt het verspreid via Vonks site, www.opiniestukken.nl 'Praatprogramma's als EenVandaag en Nieuwsuur lezen die pagina's. Die zijn op zoek naar heldere standpunten en nieuwe gezichten. Als je daar in beeld wilt zijn, moet je uitgesproken zijn, en uitgesproken durven blijven.'

Uitgesproken opiniestukken leiden tot tv-optredens, en succesvolle tv-optredens leiden tot betaalde spreekbeurten. Of werkt het juist andersom? Komen die vlammende betogen niet voort uit de ambitie om vlammend betaald te worden - zoals Stephen Marche suggereert?

165 bankjes

Oprichter Leo van der Kant van Assemblee weet dat dit gebeurt - en hij zegt ervoor te waken met dat soort mensen te werken. 'Ik sluit niet uit dat dit meespeelde bij Ferguson, die ik overigens een geweldig historicus vind', zegt Maarten van Rossem. 'En van Herman Cain werd gezegd dat hij zich kandideerde voor de Republikeinse nominatie voor het presidentschap om zich duurder te verkopen als spreker en schrijver. Maar eerlijk gezegd sluit ik ook niet uit dat deze theorie voortkomt uit de paranoia van de media, die graag ergens samenzweringen in zien.'

De financiële prikkel om uitgesproken te zijn onderkent hij wel. En Van Rossem ziet natuurlijk ook dat de lezingen vaak worden georganiseerd door verzekeraars en banken, bedrijven met geld. Met name de Rabobank. Daar maakt hij dan grapjes over. Hij is erg te spreken over het coöperatieve karakter van de bank. 'Het mooie voor een spreker is dat de Rabobank niet één bank is, maar eigenlijk 165 bankjes, die allemaal lezingen organiseren. Waren ABN en ING ook maar corporaties.'

Maar nee, zegt Van Rossem, uiteindelijk is het toch niet zo dat het vooral om het geld draait. Dat de media vol staan met uitgesproken meningen komt echt niet doordat al die sprekers vooral bezig zijn met het vullen van hun zakken. 'Het probleem zit hem denk ik meer bij de redacties. En het zal u toch niet werkelijk verrassen dat de media achter de waan van de dag aanhollen, en analyse vermoeiend vinden?'

Roos Vonk: 'Ik werd ooit gevraagd voor een talkshow om iets te vertellen over slijmen. ik moest dan zeggen slijmen werkt, en ze zouden iemand anders uitnodigen die zou zeggen slijmen werkt niet. Ik dacht: dan kom ik in een positie dat ik slijmen moet verdedigen en kan ik niks genuanceerds meer zeggen. Dus ik weigerde om aan die polarisatie mee te doen. En toen ging het niet door!'

Zo reageren vrijwel alle sprekers. Ze ontkennen dat geld voor hen hét motief is. Ze ontkennen dat ze zelf uitgesprokener zijn om zichtbaar te blijven. Tegelijkertijd weten ze haarfijn uit te leggen hoe het werkt. En halen zelf ook het onderste uit hun marktwaarde, want in het circuit verdwijnt meestal de schroom.

Van Rossem gebeurde het tijdens een praatje bij IBM. Managementhoogleraar Cor Molenaar was de andere spreker. Molenaar bleek 5.000 euro te krijgen, 3.500 euro meer dan Van Rossem. 'De volgende dag meldde ik me meteen aan bij Speakers Academy.'

Ook Vonk schroefde haar tarief zo op in stapjes. 'Ik besloot om het duurder te maken als ik het heel druk kreeg, dan zou het zichzelf reguleren.' Van 800 euro ging ze naar 1.500 euro, tot ze een paar jaar geleden uitkwam op haar huidige commerciële tarief: 2.400 euro - voor goede doelen is ze gratis te boeken. 'Een opdrachtgever kwam met dat tarief, voor een training van een hele dag. Ik dacht: wauw, 2.400 euro. Ik zei direct ja. Toen kwam ik in dat circuit terecht van zalen van 500 man. Dan gaat het eigenlijk vanzelf', vertelt Vonk vanuit de auto, op weg naar een lezing à 2.400 euro over het thema vertrouwen, op een door Wilfred Genee gepresenteerde middag voor KPN-innovatiemedewerkers.

Bron van inkomsten

Voor Vonk zijn spreekbeurten inmiddels een primaire bron van inkomsten. Sinds enkele jaren werkt ze nog maar 50 procent als hoogleraar op de universiteit, de rest van de tijd schrijft ze en spreekt ze. Ze vindt het uitleggen van wetenschap een interessante aanvulling op 'wetenschap voor de wetenschap'. En ja, de lezingen blijken ook nog goed te betalen.

Maar nee, ze denkt niet dat ze daardoor andere dingen zegt. 'Ik heb meer dan genoeg werk, dus dat is niet nodig.' En nee, ook de beruchte publicatie over vleeseters met Diederik Stapel valt daar niet onder. 'Dat zou commercieel juist dom zijn. Mijn grootste klanten zijn managers, die houden niet van activisme.'

Er is natuurlijk een drastische manier om te voorkomen dat geld, bewust of onbewust, een rol gaat spelen: niet mee doen. Defensiedeskundige Christ Klep zat tijdens de oorlog in Libië dagen achtereen aan tafel bij Pauw & Witteman. De spreekbeurtverzoeken stroomden binnen. Kort overwoog Klep het sprekerscircuit op te gaan, maar hij besloot uiteindelijk dat het sprekerscircuit niets voor hem was. 'Ik wilde geen clown worden, die telkens hetzelfde trucje deed. Maar ik vond het ook bezwaarlijk om als spreker te gaan cashen met kennis die ik in de tijd van de universiteit of het ministerie heb opgedaan. Daar word ik al voor betaald.'

Anderen spreken wel, maar worden er zelf niet rijker van. 'Alles komt op de bankrekening van het instituut, niet bij mij persoonlijk', zegt Rob de Wijk, directeur van The Hague Centre for Strategic Studies (tarief tot 3.000 euro). Dat geld bij anderen een rol speelt durft hij niet te beweren. 'Wat je merkt, en wat mij enorm frustreert, is dat er meer ruimte is voor gebabbel, meer ruimte voor extremen, meer ruimte voor meningen, en vooral meningen doen het goed in het lezingencircuit.' Maar of dat is ingegeven door de lucrativiteit? 'Het is vooral de tijdgeest.'

En met die uitgesprokenheid valt het ook wel weer mee, zeggen meerdere sprekers. 'Je moet wat te vertellen hebben', zegt econoom Sweder van Wijnbergen, veelgevraagd spreker die op de site van Speakers Academy in het echelon 5.000-7.499 euro valt (maar voor goede doelen ook gratis spreekt). 'En zo nu en dan maak je een grap. Maar je wordt gevraagd om kennis.' Oud-diplomate en Midden-Oostenkenner Petra Stienen koos bewust voor het sprekerscircuit, naast haar schrijver- en adviseurschap voor ngo's. Ze krijgt beter betaald voor haar optredens - tot 3.000 euro, afhankelijk van de opdrachtgever - sinds ze regelmatig te gast is bij onder meer Pauw & Witteman. Denkt zij dat de financiële prikkel invloed heeft op de toon van het publieke debat? 'Als er nu eens Amerikaanse bedragen in Nederland zouden omgaan, wordt het interessant', zegt ze lachend. 'Maar serieus: ik kan alleen over mezelf spreken. En ik denk dat ik juist een genuanceerd, redelijk verhaal vertel. Daar is heel duidelijk een markt voor.'

Je moet er zelfs mee oppassen, met die al boude meningen, denkt Arend-Jan Boekestijn. 'Je wilt natuurlijk naam maken, want het is een zeer competitieve wereld. En je merkt dat de scherpste stellingen na de lezing het meest worden besproken. Maar het gevaar, als je dan de overdrijving gaat zoeken, is dat je snel opbrandt. Dat je niet meer geloofwaardig bent. Ik ben op tijd op de rem getrapt. Nuance loont ook.'

HONORARIUM

Buiten werktijd mag het natuurlijk

Kun je als wetenschapper of ambtenaar de kennis waarvoor de universiteit of ministerie je al betaalt, ook nog te gelde maken in het sprekerscircuit? Voor defensiedeskundige Christ Klep was het een van de overwegingen om geen werk te maken van spreekbeurten. Maar wat zijn de spelregels?

Wetenschappers zijn over het algemeen vrij om zich te begeven in het betaalde sprekerscircuit. Wel vragen universiteiten werknemers nevenactiviteiten vooraf te melden. 'Buiten werktijd mag het gewoon, zolang je het opgeeft', zegt een woordvoerder van de Universiteit van Amsterdam.

In overleg staan universiteiten ook spreekbeurten tijdens werktijd toe.

Bij sommige universiteiten zijn nevenactiviteiten per faculteit geregeld. Op de economiefaculteit van de Erasmus Universiteit gaan de inkomsten niet naar de wetenschapper/spreker, maar naar de universiteit, voor onderzoek. Wel kan de decaan aan het eind van het jaar een gratificatie toekennen voor geleverde prestaties.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden