AnalysePolitieke flanken

Blijft het politieke midden na corona overeind?

Premier Rutte praat met een klant van Albert Heijn. Het vertrouwen in Rutte is vooralsnog groot, al neemt hij een risico door het land niet op slot te gooien. Beeld ANP

Hoe zal het politieke landschap eruitzien na corona? Zullen partijen als PVV en Forum profiteren door hun zondebokken aan te wijzen? Dat zou kunnen, maar onderschat niet de kracht van hernieuwde solidariteit. 

‘We zijn in oorlog’, zei de Franse president Macron. Net als in een oorlog wordt de economie opgeofferd aan dat ene doel: het winnen van de strijd. Na een oorlog worden de politieke kaarten opnieuw geschud: na 1945 zag Europa er heel anders uit dan in 1939.

Hoe zal het politieke leven na corona zijn? Zullen de flanken winnen ten opzichte van het toch al zo kwakkelende centrum? Het is natuurlijk erg vroeg om daar iets over te zeggen. Veel hangt af van de vraag hoelang de crisis zal duren en hoe diep zij zal ingrijpen.

Maar afgaande op eerdere crises zal het centrum in eerste instantie winnen, zegt Catherine de Vries, hoogleraar politicologie aan de Bocconi Universiteit, vanuit haar huis in een lamgelegd Milaan. ‘In een crisis zie je een verschijnsel dat wel wordt aangeduid als rally round the flag. Leiders krijgen steun, vooral als burgers het idee hebben dat ze snel en effectief maatregelen nemen’, aldus De Vries.

Uit psychologisch oogpunt is het ook aantrekkelijker om vertrouwen te stellen in de leiders die ons langs het ravijn moeten leiden. Hoe groter het gevaar, hoe minder aantrekkelijk de avonturiers aan de zijlijn ons voorkomen.

‘Uit alle cijfers blijkt dat het vertrouwen in premier Rutte, maar ook in de ministers Hoekstra en De Jonge, heel groot is. In tijden van crisis willen mensen stabiliteit, zekerheid, consensus’, zegt Peter Kanne, opinieonderzoeker van I&O Research.

Rutte neemt wel een risico door het land niet meteen op slot te gooien. ‘Als naderhand blijkt dat daardoor in Nederland veel meer doden zijn gevallen dan elders in Europa, komt hij enorm onder vuur te liggen’, zegt De Vries.

Na de financiële crisis (2008) en de eurocrisis (2009) bleef het politieke centrum aan de macht. President Obama en bondskanselier Merkel werden herkozen. In Nederland verloor premier Balkenende in 2010 van een andere centrumpoliticus, Mark Rutte. Wel was Geert Wilders toen de grote winnaar: hij ging van 9 naar 24 zetels.

Vertraagde opmars

De echte opmars van de flanken vond echter plaats met enige vertraging, culminerend in de Brexit en de overwinning van Trump in 2016. Dat past in een historische trend, gesignaleerd door drie Duitse economen die verkiezingsuitslagen tussen 1870 en 2014 hebben geanalyseerd. Als een crisis een recessie inluidt, neemt de steun voor de flanken alsnog toe. Vooral extreemrechts profiteert, aldus de historici.

‘Als het acute gevaar is geweken, begint het zwartepieten. De flanken zijn sterk in het aanwijzen van zondebokken. De banken, migranten, de Europese Unie’, zegt De Vries. Het verhaal van de coronacrisis past goed in het discours van partijen als Forum voor Democratie, het Rassemblement National van Le Pen of de Lega van Salvini. Het gevaar komt van buiten, in een wereld van open grenzen, miskend door een politieke elite die weigert de grenzen te sluiten om de bevolking te beschermen. Corona kan uitgroeien tot een krachtig symbool tegen globalisering: na migranten brachten open grenzen ons ziekte en dood.

‘Het is natuurlijk mogelijk dat de flanken alsnog profiteren. In Nederland staan PVV en Forum nu op 20 procent. Dat kan groeien tot 25 tot 30 procent. Maar uit al onze cijfers blijkt dat het vertrouwen in Baudet of Wilders als premier heel laag is, behalve bij hun eigen aanhang. Kiezers van andere partijen hebben een enorme antipathie tegen deze politici. Als een van hen kans maakt om premier te worden, zullen veel mensen strategisch stemmen om dat te verhinderen’, relativeert Peter Kanne.

De Franse president Macron spreekt van een ‘oorlog’.Beeld AFP

Opbloei van solidariteit

Terug naar de metafoor van de oorlog: de Tweede Wereldoorlog leidde tot een opbloei van solidariteit en broederschap. Nationaal werd een verzorgingsstaat opgebouwd, internationaal moesten de Verenigde Naties en de Europese instellingen nieuwe oorlog voorkomen. In The New York Times pleitte de Duitse politicoloog Jan-Werner Müller voor een herleving van die broederschap.

Op nationaal niveau lijkt dat inderdaad te gebeuren. De staat zal de komende periode heel belangrijk zijn. Alle landen trekken miljarden uit om bedrijven en burgers door de crisis te helpen. Dat is een breuk met het evangelie van de eigen verantwoordelijkheid, dat sinds de jaren tachtig werd gepredikt.

Moeilijker ligt het op internationaal niveau. De mondiale samenwerking na 1945 was een reactie op het ontspoorde nationalisme, terwijl de coronacrisis de wereld juist confronteert met de risico’s van globalisering. Onmiskenbaar bestaat de neiging om de grenzen te sluiten, fysiek en mentaal.

De coronacrisis kan inspireren tot internationale solidariteit, omdat het virus blind is en alle landen in hetzelfde schuitje zitten. Maar de crisis zet de verhoudingen ook onder druk. In hoeverre zal Noord-Europa landen als Italië en Spanje te hulp schieten als zij in een economische crisis belanden? Zal Europa het eens worden over de opvang en verdeling van vluchtelingen als alle landen zelf met economische problemen worstelen? Hoe dan ook zal het leven na corona de internationale solidariteit zwaar op de proef stellen.

De wereld na corona

De coronacrisis confronteert ons met de pijnlijke waarheden van onze maatschappij. Welke lessen kunnen we leren?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden