Blijf vragen

Thuis is de proef op de som gauw genomen. Zoon Maarten bevestigt dat die vijf stippen laten zien hoe oud het lieveheersbeestje is....

Deze weetjes echter, deze ogenschijnlijk onwrikbare kennis klopt niet, schrijft wetenschapsjournalist Hans van Maanen in Echt niet!, een vervolg op zijn andere boeken vol scepsis. Het nieuwe boek is bedoeld voor kinderen. De doelgroep lijkt echter veel groter. Ook volwassenen kunnen eruit leren, want om nu te zeggen dat wij paraat hebben dat een stier wild wordt van het wapperen van een doek, en niet van de rode kleur? Nou nee.

Van Maanen ontmythologiseert graag. Blijf vragen, moedigt de Parool-journalist in zijn voorwoord aan. Het getuigt van gemakzucht het ogenschijnlijk voor de hand liggende als de ultieme waarheid te bestempelen. Is iets wel zo als het lijkt? De slimste vader en de wijste lerares verkondigen onopgemerkt hopen flauwekul, stelt Van Maanen. 'Wapen je daartegen.'

En dus passeren een kleine tweehonderd kleine en grote problemen de revue. Over de maan die blijkbaar toch niet om de aarde draait, struisvogels die hun kop helemaal niet in het zand steken, en over de uitdrukking 'groter als'. Die mag, stelt Van Maanen, ook al krijgen sommige taalkundigen daar nog steeds een rolberoerte van.

Het is een aantrekkelijk boek, het noopt in huiselijke kring en verder tot enige discussie. Blijft de vraag waar die Van Maanen zijn waarheden vandaan haalt. En met het stellen van die vraag - enigszins uitgedaagd door zijn voorwoord - stuiten we op de makke van zijn boek.

Meestal geef ik de verantwoording van mijn eigenwijzigheid, maar nu even niet, schrijft Van Maanen. 'Dat zou te gewichtig staan.' Vast wel, maar deze benadering roept vragen op omdat, zolang de bronnen ontbreken en controle onmogelijk is, de ene wijsneuzerigheid wordt ingeruild tegen een andere.

Neem de hond. De volkswijsheid luidt dat een hondenleeftijd zeven maal die van een mens is. Dat slaat nergens op, meent Van Maanen. Een hond heeft een heel andere ontwikkeling dan een mens, stelt hij, om daarna zijn eigen betoog te ondermijnen met een nieuwe formule: 'Tel vier op bij de hondenleeftijd, en vermenigvuldig die uitkomst met vier.'

Het resultaat is dat jonge honden relatief wat ouder worden gewaardeerd, en oudere honden wat jonger blijven, althans gerekend in mensjaren. Maar hoe serieus is die tabel, en waar komt die vandaan? Een rondje internet levert twee andere tabellen op, volgens andere formules, en de bronnen - onder meer de Dierenkliniek Duurstede uit Wijk bij Duurstede - zijn al even onverdacht als de onbekende bron van Van Maanen.

Een bevriend expert 'kleine huisdieren' biedt uitkomst: 'Onzin, dergelijke tabellen, een hond is geen mens. De gemiddelde leeftijd van een hond is acht jaar, de spreiding daarin is echter enorm. Veel honden worden overreden, juist op jonge leeftijd. Dat levert een scheve statistiek op.'

Een andere verrassende kwestie in het boek van Van Maanen vormen de beroemde woorden van de Amerikaanse astronaut Neil Armstrong toen die op 20 juli 1969 als eerste mens voet op de maanbodem zette: 'That's one small step for (a) man, one giant leap for mankind.' Heeft die Armstrong dat woordje a nu wel of niet gezegd. De geschiedschrijvers hameren op dat tussenwoordje, het maakt de uitspraak pregnanter. Nee, dat woordje a is niet gezegd, weet Van Maanen, zonder enige bronvermelding.

Na een uurtje zoeken op internet overheerst twijfel. NASA zet op haar officiële site het woordje a consequent tussen haakjes. De tv-beelden, op diezelfde site te vinden, geven daar echter geen uitsluitsel over. Er is een boel gekraak te horen. Tussen de woorden for en man zit een duidelijke pauze. En met enige fantasie is te verdedigen dat het lidwoord a wel degelijk wordt uitgesproken.

Armstrong heeft het later toch bevestigd, zal Van Maanen misschien roepen. Maar ook daarop valt het een en ander af te dingen. De officiële verklaring van de Amerikaanse Apollo 11-astronaut is dat hij 'vermoedt' dat hij het woord a, ongetwijfeld van te voren op aarde duizenden malen geoefend, in de spanning van het geschiedschrijvende moment heeft vergeten, of heeft ingeslikt. 'Vermoedt', is de aanduiding.

Op internet zijn over deze al jaren durende discussie op talloze alternatieve sites geluidsopnamen terug te vinden waarop dat woordje a niet is te horen. Echter veel van die opnamen zijn hoorbaar getruct. Ze zijn bijvoorbeeld nagenoeg storingsvrij, en dus door heel wat filters gehaald. Een afstand overbruggen van bijna vierhonderdduizend kilometer ging in die tijd zeker gepaard met veel storing. Op een aantal opnames is, merkwaardig genoeg, zelfs geen pauze te horen tussen de woorden for en man.

In het boek van Van Maanen is hierover niets terug te vinden. Bronnen zijn belangrijk om te weten hoe iets te duiden. En dus stoeiden we afgelopen zondagmiddag met het afgesneden oor van Van Gogh (was maar een lelletje, en dat klopt) en met ridders die volgens Van Maanen helemaal niet op een paard werden gehesen (volgens onze bron, een heus ridderboek, echter wel; alleen toen het veel lichtere plaatstalen harnas werd uitgevonden, vanaf de vijftiende eeuw, niet meer).

Verder keken we naar de beroemde 'even rustig te gaan slapen als altijd'-uitspraak van voormalig minister-president Hendrik Colijn. Die dateert niet van mei 1940, maar van maart 1936, zegt Van Maanen. En dat klopt, blijkt uit een Colijn-biografie. Kortom, een spraakmakend en onderhoudend boek, waarin de bronnen ten onrechte ontbreken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden