Blije bijna-dode is niet gek maar gestresst

De bijna-doodervaring is geen psychiatrische stoornis, maar een normale psychologische reactie, betoogt een Amerikaanse psychiater. De biochemie speelt hierbij geen rol; het hiernamaals misschien wel....

DE BIJNA-doodervaring, de 'blik in het hiernamaals' die sommigen wordt gegund als ze letterlijk dan wel figuurlijk tussen hemel en aarde zweven, hoeft niet per se als een mystieke of transcendente gebeurtenis te worden geïnterpreteerd. De ervaring kan ook worden gezien als een tamelijk normale psychologische reactie op iets ernstigs dat iemand overkomt en dat nauwelijks te verwerken valt.

Dat schrijft de Amerikaanse psychiater Bruce Greyson van de universiteit van Virginia in Charlottesville in het internationale medische tijdschrift The Lancet van 5 februari. Greyson doet al meer dan twintig jaar wetenschappelijk onderzoek naar de bijna-doodervaring.

Voor zijn jongste studie van het verschijnsel maakte hij een vergelijking tussen 96 personen die een bijna-doodervaring meemaakten, en 38 anderen die weliswaar ook op het randje van de dood zweefden, maar zich achteraf niet herinnerden iets buitengewoons te hebben 'gezien' of 'meegemaakt'.

Greyson stuurde beide groepen uitgebreide vragenlijsten; één die hij eerder zelf ontwikkelde om de bijna-doodervaring zo nauwkeurig mogelijk vast te leggen, en een andere die dient om het psychologische verschijnsel dissociatie vast te stellen. Onder 'dissociatie' verstaan psychologen en psychiaters dat iemand gedachten, gevoelens of ervaringen heeft die geheel los staan van het normale bewustzijn of de herinnering. Het is een neurotische stoornis die leidt tot uiteenlopende verschijnselen als dagdromen of een meervoudige persoonlijkheid.

Uit de vergelijking van de scores van beide groepen op de twee vragenlijsten die Greyson maakte, blijkt dat personen die een bijna-doodervaring (BDE) hebben gehad, weliswaar hoger scoren op de schaal van dissociatieve ervaringen dan personen die op het randje van de dood niets bijzonders ervoeren. Maar de scores van de BDE'ers waren niet zo hoog dat er bij hen van een dissociatieve stoornis in psychiatrische zin zou kunnen worden gesproken - zoals sommige onderzoekers wel stellen.

Greyson trekt uit dit 'profiel' van de BDE'er de conclusie dat de bijna-doodervaring een tamelijk normale psychologische reactie is op een bijzonder stressvolle gebeurtenis, die los gezien moet worden van enige psychiatrische stoornis. De bijna-doodervaring kan worden gezien als een verschuiving van de aandacht van de fysieke omgeving van een persoon naar een andere bewustzijnstoestand, waarin waarneming, denken en voelen en het gevoel van de eigen identiteit zich geheel of gedeeltelijk losmaken van het normale bewustzijn, schrijft Greyson.

De bijna-doodervaring wordt door degene die hem meemaakt, vaak als iets mystieks gevoeld, als een kijkje in het leven na dit leven. BDE'ers beschrijven hoe ze voelen dat hun geest het lichaam verlaat, 'uittreedt', ze zien hun leven aan zich voorbijtrekken als in een versnelde film, ze ervaren een toestand van vrede en geluk of spreken van een reis door een lange tunnel, aan het eind waarvan in prachtige kleuren helder licht gloort.

De term 'BDE' voor dit soort ervaringen op de rand van de dood werd in 1975 geïntroduceerd door de Amerikaanse psychiater Raymond Moody. Maar de eerste meldingen in de medische literatuur van transcendente ervaringen oog in oog met de dood stammen al uit de negentiende eeuw.

Naarmate de medische wetenschap vordert en er steeds vaker in slaagt ernstig zieke patiënten voor de poorten van de hemel of de hel weg te slepen en weer met beide benen op de grond te zetten, groeit ook het aantal bijna-doodervaringen. Volgens Greyson komen bijna-doodervaringen voor bij tussen de 9 en 18 procent van alle mensen die korter of langer op de rand van de dood hebben gezweefd.

Ook Nederlands onderzoek naar BDE's wijst in die richting. Zo werd in 1998 melding gemaakt van een langlopend onderzoek van de Nederlandse afdeling van de International Association for Near-Death Studies in samenwerking met de vakgroep Ontwikkelingspsychologie van de Universiteit Utrecht.

331 Hartpatiënten die na een hartstilstand met succes waren gereanimeerd, werden kort daarna ondervraagd over hun ervaringen; 62 van hen (18 procent) maakten melding van een bijna-doodervaring. De onderzoekers stelden onder meer vast dat BDE'ers gemiddeld een paar jaar jonger waren dan patiënten die niets bijzonders hadden ervaren. Een bevinding die ook terugkeert in het recente onderzoek van Greyson, die een verschil van negen jaar constateert tussen degenen die wel en degenen die geen melding maakten van een BDE.

Over de verklaring van het fenomeen lopen de meningen uiteen. Mensen die een bijna-doodervaring hebben gehad, zijn nogal eens geneigd er een mystieke of religieuze betekenis aan te hechten. Sommigen verklaren dat de gebeurtenis hun leven ingrijpend heeft veranderd.

Onderzoekers van de bijna-doodervaring voeren een reeks van verklaringen aan, variërend van een psychiatrische aandoening (een ernstige dissociatieve stoornis) tot acuut zuurstofgebrek in de hersenen. De Amerikaanse chirurg Sherwin Nuland schrijft in zijn bestseller How we die (1993) dat het hem niks zou verbazen als er een biochemische verklaring zou blijken te bestaan voor de bijna-doodervaring, bijvoorbeeld de werking van endorfines (door het lichaam aangemaakte krachtige pijnstillers) op de hersenen.

Ook Greyson heeft recent gespeculeerd over biochemische of neurochemische verklaringen voor de bijna-doodervaring. Maar, schrijft hij nu in The Lancet, daar is tot dusver geen enkele aanwijzing voor gevonden. Wat een BDE voor iemand persoonlijk betekent, of het inderdaad een kijkje in het hiernamaals is, valt volgens hem niet wetenschappelijk te onderzoeken. Zijn conclusie dat het om een normale psychofysiologische reactie op stress gaat, doet daar niets aan af, aldus Greyson.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden