Blauwe plekken, diefstal - hoe dringen we het ouderenmisbruik in verpleeghuizen terug?

Zijn de tientallen gemelde gevallen van mishandelingen van bewoners in verpleeghuizen van de afgelopen jaren het topje van de ijsberg? Of is er sprake van slechts een beperkt aantal ernstige incidenten?

Beeld ANP

Deskundigen en betrokkenen verschillen hierover van mening. De discussie stak deze week de kop op toen bleek dat de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd een melding uit maart onderzoekt van een mogelijke ernstige mishandeling in het Rotterdamse verpleeghuis De Leeuwenhoek. Een dementerende bewoner zou onder meer flinke blauwe plekken hebben opgelopen op een van de gesloten afdelingen van dit verpleeghuis van stichting Humanitas.

Het Rotterdamse verpleeghuis erkent dat die klacht wordt onderzocht met medewerking van een forensisch arts. Lopende het onderzoek worden geen details gegeven. Maar dat in de instelling ouderen regelmatig te maken krijgen met fysiek en verbaal geweld, zoals dagblad Trouw eerder deze week schreef op basis van onder meer een anonieme klokkenluider, ontkent bestuursvoorzitter Gijsbert van Herk van Humanitas met klem. 

Transparant zijn

‘Zo’n incident mag niet gebeuren, maar het komt helaas wel af en toe voor, daar moet de zorg transparant over zijn’, zegt Van Herk. ‘Maar ik begrijp niet hoe op basis van dit ene geval dat nog in onderzoek is het beeld wordt geschapen dat ouderenmishandeling op deze locatie structureel is.’

De Leeuwenhoek figureert vanaf deze week in een tv-serie van columnist Hugo Borst en theatermaker Adelheid Roosen. Van mishandelingen hebben de makers niets gezien. Maar in de serie komen wel andere knelpunten aan bod, zegt Van Herk. ‘Ook hier wordt weleens gestolen. De druk op het personeel is hoog, de bezetting is soms krap. En de vraag wordt gesteld of het eten lekker genoeg is.’

De kwaliteit van de zorg in verpleeghuizen leidt al geruime tijd tot verhitte debatten en er komt nu extra geld voor beschikbaar. In 2016 publiceerde de inspectie voor de gezondheidszorg een zogenoemde ‘zwarte lijst’ van instellingen die de zorg niet op orde hadden. Daar was bijvoorbeeld niet genoeg controle op de veilige verstrekking van medicijnen of was er te weinig voldoende geschoold personeel.

‘Het is goed dat nu ook het serieuze probleem van ouderenmishandeling in verpleeghuizen onder de aandacht komt’, vindt Nico van Oosten, adviseur huiselijk en seksueel geweld van kennisinstituut Movisie. Recentelijk is Movisie op eigen initiatief in samenwerking met bureau Beke een onderzoek begonnen naar dit onderwerp. Binnenkort gaat een vragenlijst hierover naar alle verpleeghuizen.

De Inspectie behandelde tussen juli 2011 en juli 2014 67 meldingen van mishandeling van een bewoner van een verpleeghuis door een zorgmedewerker of een vrijwilliger. In bijna de helft van de gevallen ging het om lichamelijke mishandeling, in een kwart van de gevallen om psychische mishandeling. Iets meer dan de helft van de gevallen verklaarde de Inspectie bewezen.

Ontspoorde zorg

In driekwart van de bewezen gevallen betrof het ‘ontspoorde zorg’, oftewel niet moedwillige mishandeling. Van Oosten: ‘Dan gaan professionals over de schreef, omdat ze bijvoorbeeld lijden onder te hoge werkdruk, persoonlijke stress of gebrek aan deskundigheid. Ze pakken een bewoner zo hardhandig vast, dat er bijvoorbeeld een handafdruk op de arm achterblijft of een blauwe plek. Of ze schreeuwen tegen hem.’ In een kwart van de gevallen gaat het om moedwillig misbruik, meestal financieel.

Van de afgelopen twee jaar is alleen het totale aantal meldingen in de verpleeghuiszorg en thuiszorg bekend over ‘geweld in de zorgrelatie’, met daarin bijvoorbeeld ook de incidenten waarbij bewoners onderling gewelddadig zijn geweest; dat kan voorkomen onder bijvoorbeeld dementerenden. Het gaat om 44 meldingen in 2016 en een bijna even zo groot aantal, 41, in de eerste helft van 2017. De Inspectie zegt dat deze stijging komt doordat zij meer druk uitoefent op de zorgaanbieders om incidenten te melden.

Hoe ernstig ook, het lijkt een beperkt aantal meldingen op een totaal van zo’n 200 duizend verpleeghuisbewoners. Volgens Van Oosten gaat het hier om ‘het topje van de ijsberg’ en is het probleem groter dan het aantal meldingen doet vermoeden. Maar volgens hoogleraar ouderenzorg Tineke Abma van het VUmc zijn extreme incidenten uitzonderingen. ‘Natuurlijk mogen deze zaken niet voorkomen. Het is wel duidelijk dat er nog veel uitdagingen zijn om de verpleeghuiszorg te verbeteren.’

Beeld ANP

Steeds zwaardere doelgroep

De verpleeghuizen worstelen bijvoorbeeld met hoe om te gaan met de steeds zwaardere doelgroep, met inmiddels bijna de helft dementerenden. Dit komt doordat de toegang tot zulke zorghuizen veel strenger geworden is. Het omgaan met dementerenden vergt veel geduld en incasseringsvermogen van het personeel.

Abma: ‘Dementerenden vertonen vaak onbegrepen gedrag. Ze kunnen agressief zijn, lang huilen, handelingen eindeloos herhalen of in zichzelf keren en passief zijn. Mede door de werkdruk lukt het het personeel niet altijd om contact te leggen. Soms zien zorgmedewerkers bewoners dan louter als een object van zorg, dat eten moet krijgen en moet worden verschoond, en niet meer als een persoon met een verleden, die bijvoorbeeld tien kinderen heeft groot gebracht en/of een prachtige carrière heeft gehad.’

Veel verpleeghuizen hebben bovendien moeite hun bezetting op orde te krijgen, door geldgebrek en krapte op de arbeidsmarkt. Ze zijn vaak al blij als er een reactie komt op een van de vele openstaande vacatures, en hebben dan weinig te kiezen uit kandidaten. De gaten in de roosters worden opgevuld door uitzendkrachten of stagiairs, en het komt ook voor dat de bezetting op afdelingen onder de norm is.

Te weinig toezicht

Van Oosten: ‘Soms is er te weinig toezicht voor het totaal aantal bewoners. Er is een tekort aan deskundigheid om om te gaan met dementerenden, vanwege een tekort aan hbo-verpleegkundigen. En soms hebben de medewerkers door de werkcultuur te veel aandacht voor de technische aspecten en te weinig voor de menselijke. Collega’s corrigeren elkaar dan te weinig.’

Van Herk van Humanitas voegt daaraan toe dat de zorg in de grote steden nog extra wordt belast. Het personeelsprobleem is er groter, gemiddeld meer bewoners en personeelsleden hebben schulden en het vastgoed is duurder. ‘Toch krijgen we voor elke verpleeghuisbewoner het zelfde bedrag voor zorg, ongeacht welke locatie.’

Vijf vormen van ouderenmishandeling

  1. Lichamelijke mishandeling: onder meer hardhandig beetpakken, knijpen, slaan, duwen, schoppen.

  1. Psychische mishandeling: betuttelen, geen respect tonen, onvriendelijk zijn, schreeuwen, (be)dreigen, treiteren, vernederen, beledigen, pesten, intimideren, kleineren, structureel negeren en het schenden van privacy en bewegingsvrijheid.

  1. Financieel misbruik: diefstal van geld of spullen, afpersen, veranderen van het testament, het onbevoegd gebruik maken van iemands pinpas of creditcard.

  1. Verwaarlozing: fysieke verwaarlozing, het onthouden van voeding, lichamelijke verzorging of toegang tot medische zorg, maar ook affectieve verwaarlozing, zoals geen aandacht geven, negeren, isoleren.

  1. Seksuele mishandeling: ongewenste seksuele handelingen.

(Bron: het nationale actieplan Ouderen in Veilige Handen, uit 2011)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden