Blauwalgen gaan sneller tegen de lamp lopen

Met een nieuwe moleculaire plakstrip worden de genen van de blauwalg gedetecteerd, zodat waterbeheerders sneller in actie kunnen komen.

Je kunt er gif op innemen, de komende weken vallen er weer slachtoffers onder zwemmers. Elke zomer bezorgen blauwalgen badgasten vooral huidirritatie. Wie tijdens het zwemmen in de troebele soep per ongeluk een slok water binnenkrijgt, heeft kans op schade aan lever of zenuwstelsel. Eind mei overleden vier honden die hadden gezwommen in het IJmeer bij het Almeerderstrand. De gemeente Almere stelde onverwijld een zwemverbod in.


Blauwalgen zijn cyanobacteriën die met hun blauwkleurig pigment en zonlicht suikers kunnen maken. 'Niet alle blauwalgsoorten zijn schadelijk, maar ze hebben geen waarde in voedingssupplementen of veevoer zoals de groenalgen, goudalgen en bruinalgen', zegt Miguel Dionisio Pires, zoetwaterspecialist bij kennisinstituut Deltares in Utrecht.


Blauwalgen gaan in het voorjaar uitbundig groeien. 'Het water warmt dan op en er ontstaan laagjes in het water met verschillende regimes van temperatuur, voedsel en zuurstof', legt de onderzoeker uit. Als ze na de bloei afsterven en ze door de wind in een hoek van een meer bijeendrijven, geven ze ook gifstoffen af. Het is onduidelijk welke functie de gifstoffen voor de bacterie vervullen.


Niet alleen IJmeer maar ook Gooimeer, Volkerak en Hollandsch Diep zijn beruchte hotspots. Voor de laatste twee wateren zou een aardig neveneffect van het openzetten van de Haringvlietsluizen ('kierbesluit' ter bevordering van de migratie van vissen) kunnen zijn dat het zoute water ook de blauwalgplaag reduceert.


Nutriënten als stikstof en fosfaat, voornamelijk afkomstig uit de landbouw vormen de hoofdbron van de welige algenbloei. Hoewel boeren aan strenge eisen worden onderworpen en uitspoeling vanaf landbouwgrond afneemt, zitten de waterbodems onder meren en plassen nog tjokvol stikstof en fosfaat.Deltares heeft nu een nieuwe methode ontwikkeld om sneller te weten te komen of er giftige blauwalgen in het spel zijn en of er meer dan vijftigduizend cellen per milliliter water - de veilig geachte grenswaarde - in zitten.


De ontmaskering van de gevaarlijke blauwalg berust op herkenning van het dna. 'We maken alle cellen in het watermonster kapot en leggen het dna ervan langs een moleculaire plakstrip. Herkennen receptoren op de plakstrip de genen van de blauwalgsoorten, dan licht de strip op. Hoe hoger de concentratie, hoe groter het lichtsignaal', zegt onderzoeker Bas van der Zaan van Deltares.


De detectiemethode selecteert ook toxinegenen. 'Daardoor weten we binnen een halve dag of er gevaarlijke blauwalgen in het geding zijn of dat het slechts om onschuldige soorten gaat', zegt Van der Zaan. De 'big five' blauwalgen worden gevormd door Microcystis, Planktothrix, Anabaena, Aphanizomenon en Gloeotrichia.


Tot nog toe moeten waterbeheerders van waterschappen en Rijkswaterstaat de uitslag van microscopische tellingen afwachten. 'Niet alleen duurt dat twee dagen, ook is de methode nogal subjectief en onnauwkeurig', aldus Deltares. 'Laboranten moeten in een raampje letterlijk het aantal cellen tellen onder de microscoop.'


De fluorometer is sneller. Het apparaat hangt achter een bootje en schiet via een sonde lichtsignalen door het water. 'Komt het licht blauw pigment tegen, dan slaat de sensor aan en is er sprake van blauwalgen', legt Van der Zaan uit. 'Ook deze methode is echter onnauwkeurig. Groene algen kunnen het lichtbeeld vertroebelen en het komt geregeld voor dat het lichtsignaal langs een tot kolonie samengeklonterde hoeveelheid blauwalgen schiet.'


Deltares denkt de dna-methodiek samen met KWR Watercycle Research binnen twee jaar te ontwikkelen tot een soort snelle zwangerschapstest waarbij waterbeheerders kunnen zien of het raak is qua blauwalgen in het water.


En er ligt een internationale markt in het verschiet. 'Hoe vervelend ook, de problemen in Nederland zijn niets vergeleken met de narigheid in landen als Australië, Singapore en China', zegt Dionisio Pires. 'Daar treffen onze collega's vaak blauwalgen in wateren die van belang zijn voor de drinkwaterwinning.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.