Blanke arbeiders voelen zich politiek verwaarloosd en bijten van zich af

Grote meerderheid stemt op populisten

Bouwvakkers aan het werk. De blanke arbeider voelt zich door de politiek verwaarloosd en bijt van zich af door op populisten te stemmen Foto Hollandse Hoogte

Soms als het nog nauwelijks licht is, zie ik ze onder mijn appartement de straat oversteken naar de bouwplaats aan de overkant. Witte helm op, geel hesje aan, koelbox in de hand. Het is rond zessen, ze moeten om vijf uur zijn opgestaan. En dat elke ochtend. Staand op hoogwerkers en gezeten in torenhoge kranen trekken ze een enorm gerechtsgebouw op. In de ijle lucht verrichten ze hun precisiewerk. Het zijn de arbeiders, we kunnen niet zonder, maar niemand houdt meer van ze.

Ze zitten op zomeravonden in hun voortuintjes aan de straatkant, trappen met een pijpje pils tussen de vingers een balletje met de kinderen, spreken heel direct over 'buitenlanders', stemmen op populisten, heten 'wit en boos' te zijn en worden geacht geen mening te hebben, alleen een onderbuik.

Zo is het in Nederland, zo is het elders. Overal bijten blanke arbeiders van zich af. Gevolg: Brexit en Trump. Op het Europese vasteland bleef een populistische doorbraak uit. Groot feest. Dat triomfalisme ergerde me. De populistische dreiging mocht zijn afgewend, de zorgen van de populistische kiezers bleven. Wilders' PVV werd de tweede partij van Nederland en bij de Fransen haalden populistisch rechts en links meer dan 40 procent. Kunnen die stemmen genegeerd worden? Kan ongestraft een deel van de bevolking worden afgeschreven?

Die vragen moeten vooral sociaal-democraten zich aantrekken. Maar zij hebben niet veel meer met arbeiders en omgekeerd. De PvdA en de Franse PS weggevaagd, in Oostenrijk zeiden vorig jaar drie op de vier arbeiders op de rechts-populistische FPÖ te stemmen. In Scandinavië regeren sociaal-democraten voor het eerst sinds de oorlog in maar één land: Zweden. Is de Duitse SPD morgen wederom kansloos, dan moet vastgesteld worden dat de sociaal-democratie op apegapen ligt.

Te vroeg dacht zij dat de emancipatie van de arbeider was voltooid. Zij ging zich richten op middengroepen en minderheden, omarmde globalisering en neoliberalisme. Het was de moderne tijd. Die bracht voordelen maar ook nadelen, zoals ongelijkheid, onzekerheid en een crisis. En ineens bleek dat het einde van de arbeider te vroeg was geproclameerd. Hij bestond nog, zat vol onvrede en rebelleerde.

Het buitenland en internet bedreigden zijn werk. In zijn wijk waren vreemdelingen komen wonen met wie hij moest wedijveren om banen, huizen en sociale voorzieningen. Hij protesteerde, maar niemand luisterde, dus stond hij op. Een wederopstanding, niet als socialist maar als populist.

Van schrik is in Europa's immigratiebeleid controle het trefwoord - over grenzen, over aantallen. Er is echter meer nodig, meent Mette Frederiksen, de 39-jarige leider van de sociaal-democratische partij in Denemarken. Zij sluit een coalitie met de rechts-populistische Deense Volkspartij niet meer uit.

Ik wil de verzorgingsstaat beschermen, zegt ze tegen de Financial Times. 'Wanneer je Zweden, Noorwegen of Denemarken binnenkomt, heb je vanaf dag één recht op bijna alles. Dat stelsel is moeilijk te combineren met de komst van veel mensen.' Frederiksen wil niet dat kiezers op een Trump stemmen. Haar opdracht: 'Bestrijd de ongelijkheid, ontvang niet meer mensen van buiten dan je aankunt, temper de globalisering.'

Frederiksen scoort in de peilingen, maar kan zij andere sociaal-democraten meekrijgen? Vorig jaar schrok ik van de minachting waarmee in Wenen een jonge progressief over FPÖ-arbeiders sprak. De vroegere, door intellectuelen omarmde proletariërs zijn deplorabelen geworden.

Kort daarvoor ontmoette ik een ex-secretaresse van 73. Zij voelde zich vervreemd van haar buurt. 'Er wonen Turken, Indiërs, Pakistanen, Chinezen, Afrikanen. Ik mis echte Weners.' Het was een keurige vrouw. Zij kan niet in alles haar zin krijgen, de tijd laat zich niet terugdraaien. Maar ze verdient het niet te worden veracht, genegeerd of zelfs afgeschreven. Zeker de sociaal-democraten moeten weer leren beseffen waar ze vandaan komen en haar zien terug te halen, als voorwaarde voor de eigen wederopstanding.

Meer over