Blanke angsten, zwarte frustraties

HET WAS smullen, het afgelopen paasweekeinde, voor de liefhebbers van hogere diplomatie. Drie ex-bevrijdingsstrijders, tegenwoordig presidenten, uit zuidelijk Afrika waren even op bezoek bij een vierde, die er in zijn land een bende van heeft gemaakt....

Hans Moleman

Goed gedaan, kameraad Mugabe!

Maar wees gerust, achter de schermen werden harde noten gekraakt. Daar kreeg Zimbabwes Robert Mugabe van Zuid-Afrika's Thabo Mbeki, Mozambiques Joaquim Chissano en Namibiës Sam Nujoma te verstaan dat hij zijn knokploegen die de oppositie intimideren en blanke boerderijen bezetten naar huis moet sturen. Althans, dat verzekeren bronnen die de regionale top over de crisis in Zimbabwe in Victoria Falls van nabij hebben meegemaakt.

In de optiek van de Zuid-Afrikaanse regering was de bijeenkomst een klinkend succes. De Britse regering, die handenwringend toekijkt hoe haar voormalige kolonie afglijdt naar ongekende diepten, was iets minder ruimhartig. 'Dit is het begin van een Afrikaanse betrokkenheid, van de zoektocht naar een Afrikaanse oplossing voor een Afrikaans probleem, binnen de grenzen van de wet', sprak staatssecretaris Peter Hain.

De grote vraag is echter of de diplomatieke zielsmassage van Mbeki c.s. het effect heeft dat ervan verwacht wordt: dat Mugabe zijn ZANU-militanten opdraagt de terreur tegen de oppositie en de boeren te staken. De gebeurtenissen van de laatste weken, inclusief het afgelopen weekeinde, stemmen niet hoopvol. De bejaarde leider van Zimbabwe gedraagt zich steeds meer als een onberekenbare, in het nauw gedreven potentaat, die nog maar één doel voor ogen heeft: voortzetting van zijn twintigjarig bewind.

Voor Thabo Mbeki is de aanpak van de crisis in Zimbabwe de eerste serieuze test voor zijn aspiratie om het gezicht van een nieuw Afrika te worden. Volgens de Zuid-Afrikaanse leider moet het continent zijn eigen problemen zelfbewuster gaan aanpakken, en zo democratie en welvaart genereren. Hij droomt van een Afrikaanse renaissance.

In Zimbabwe, dat Zuid-Afrika's grootste Afrikaanse handelspartner is, blijkt hoe moeilijk het is mooie ideeën te verwerkelijken. Robert Mugabes ZANU heeft zich sinds de onafhankelijkheid van 1980, door gestaag toenemende corruptie en economisch wanbeleid, steeds minder populair gemaakt en dreigt nu door een nieuwe oppositiepartij, de Beweging voor Democratische Verandering van vakbondsleider Morgan Tsvangirai, te worden overvleugeld.

En wat doet de ZANU? Ze begint een terreurcampagne tegen alles wat maar naar oppositie ruikt, onder de slimme dekmantel dat de regering het door de blanke settlers gestolen land aan arme zwarten wil retourneren. Dat de ZANU twintig jaar de tijd heeft gehad om die kwestie beter te regelen, en daarin opzichtig faalde, doet er niet meer toe: de laatste weken is Zimbabwe het levensgevaarlijke toneel geworden van zwarte frustraties en blanke angsten.

De blanke grootboeren, die de kurk vormen waarop de economie drijft, beginnen zich langzamerhand af te vragen of zij nog wel een toekomst hebben in Zimbabwe. En hun collega's in Zuid-Afrika en Namibië, waar het gros van het beste land ook in blanke handen is, zien de ontwikkelingen over de grens met toenemende zorg aan. Want ook hier beginnen nu zwarte stemmen op te gaan die naar het voorbeeld van de Zimbabwaanse 'oorlogsveteranen' vinden dat het blanke grondbezit maar eens hard moet worden aangepakt.

De ANC-regering in Pretoria lijkt er vooral uit binnenlands-politieke overwegingen weinig zin in te hebben Mugabe af te vallen. Mbeki hoopt dat het de ZANU zal lukken zichzelf te hervormen, via een jongere garde leiders, die het wanbeleid van de afgelopen jaren weet om te buigen. Hij wil vermijden de nieuwe partij van Tsvangirai in de kaart te spelen, hoewel die qua idealen dicht tegen het ANC aanzit.

Waarom? Omdat Tsvangirai een voorbeeld zou kunnen vormen voor een toekomstige Zuid-Afrikaanse oppositiebeweging tegen Mbeki's eigen ANC, als over vijf of tien jaar blijkt dat de bevrijders van Zuid-Afrika hun beloften aan het volk niet hebben kunnen waarmaken. Dat is de stille angst van vooral blank Zuid-Afrika: dat het op termijn, door een mix van falend beleid en gefrustreerde zwarte verwachtingen, dezelfde kant op zal gaan als Zimbabwe.

Mbeki mikt er met zijn hogere diplomatie op een wedergeboorte voor de kameraden van de ZANU te bewerkstelligen. Het is een keuze waarmee hij de Afrikaanse renaissance in de waagschaal stelt.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden