Blair: standvastig, maar klem tussen VS en Europa

Standvastig, maar klem tussen VS en Europa...

Van onze medewerker Peter Brusse

Tony Blair had 'a good war', zoals de Britten zeggen. Zijn vastberadenheid en geloof in de morele plicht het kwaad te bestrijden hebben zijn gezag in binnen- en buitenland versterkt. Maar de grote uitdaging gaat nu pas beginnen. Het brengen van vrede in het zowel bevrijde als vernederde Irak, waar chaos en wetteloosheid heersen; het zoeken van verzoening in het verscheurde Europa en het helen van de wonden binnen zijn eigen Labourpartij.

Van zijn eeuwige glimlach is weinig over. Hij is zichtbaar verouderd. Zijn haren vallen uit. Maar zijn zelfvertrouwen is gegroeid.

Tony Blair is veranderd. In een interview ter gelegenheid van zijn komende vijftigste verjaardag zei hij: 'Als mensen zeggen dat ik plotseling zo veranderd ben, dan is dat, denk ik, doordat ik me sterker voel.'

Meer dan vroeger is hij overtuigd van zijn gelijk. Hij zal het met eindeloos geduld uitleggen en proberen iedereen te overtuigen, maar hij is een getuigenispoliticus die niet schipperen kan. Aan de vooravond van de oorlog zei hij: 'Als mijn beleid verworpen wordt, treed ik af.' Dat meent hij, Blair is democraat, maar 'politiek als de kunst van het mogelijke' verwerpt hij.

Tony Blair wil de wereld verbeteren, hij beschouwt dat als een bijna goddelijke opdracht. Hij is een vurig christen, heeft als student overwogen anglicaans priester te worden, zijn kinderen gaan naar katholieke scholen en er wordt gespeculeerd dat ook hij, evenals zijn vrouw, katholiek wil worden. Maar in ethische kwesties als abortus en klonen gaat hij in tegen de leer van de kerk. Dat is een groot verschil met de herboren christen en neoconservatief George W. Bush.

De Heilige Schrift, zegt de journalist Matthew d'Ancona, die met Blair uitvoerig over geloof en christendom heeft gesproken, is zijn grote leidraad. In de bijbel vond hij volgens d'Ancona rechtvaardiging voor de oorlog; een oorlog waar de kerken zich vrijwel unaniem tegen verzetten.

In den beginne steunde Blair bij de hervorming van Labour op opiniepeilingen en focusgroepen. Hij bevrijdde de partij van verkalkte dogma's. Hem stond een progressieve partij voor ogen met steun in alle geledingen van de maatschappij, te vergelijken met de Amerikaanse Democratische partij van zijn vriend Bill Clinton.

De afgelopen jaren ontstond meer en meer verzet. Blair, die geen wortels heeft in de partij, voelde niet aan hoe de gewone Labouraanhangers dachten. Blair vindt velen van hen ouderwets en conservatief. Hij gelooft meer in het bieden van gelijke kansen dan in de traditionele herverdeling door een 'paternalistische' overheid.

Blair is een internationalist, hij aanvaardt de globalisering als een vaststaand feit, dat ons uit eigenbelang dwingt wereldwijd en altruïstisch te denken. Wij moeten zoeken naar een nieuwe rechtsorde, die een einde maakt aan tirannie, armoede en onderdrukking. De internationale instellingen en verdragen moeten daarom worden versterkt. Dat Blair desondanks zonder toestemming van de Verenigde Naties ten oorlog is getrokken, is voor de een onverklaarbaar, voor de ander een nederlaag waarvan hij zich nooit zal kunnen herstellen.

Blair zelf meent dat hij voor het minste van twee kwaden heeft gekozen. Bij de vorming van een nieuwe wereldorde is de steun van Amerika nodig. De elfde september heeft getoond dat terreur de hele wereld raakt. Gezamenlijk moet het terrorisme worden bestreden. De wereld kon het zich niet veroorloven nog langer met zich te laten spelen.

Maar het gaat ook om recht en rechtvaardigheid. Een aanval op Irak, om de (niet gevonden) massavernietigingswapens uit te schakelen, mag niet alleen ter bescherming van de Amerikaanse veiligheid zijn; de bevrijding van Irak moet vrede brengen in hele Midden-Oosten. Dus ook in Palestina. Vandaar de druk op Bush om het vredespad voor een zelfstandig Palestina serieus en kordaat te volgen. Blair zal er op blijven hameren, ook al weet hij dat het Pentagon ertegen is.

Voor velen is het een raadsel waarom Blair niet vanuit Europa, samen met Chirac en Schröder, geopereerd heeft.

Blair denkt echter dat in de nieuwe wereldorde geen plaats is voor twee polen. Hij is het niet eens met Chirac, die Amerika met een Europese tegenpool wil intomen.

Volgens Blair moeten Europa en Amerika hechte partners zijn, die elkaar aanvullen en nooit bestrijden. Een transatlantische kloof is rampzalig en zal met name Europa treffen, omdat Amerika de sterkste is. Londen is bang voor protectionisme en handelsoorlogen waaronder de Derde Wereld het meest zal lijden. Geen Pax Americana, denkt Londen, geen Amerika dat de wetten voorschrijft. Als afstammeling van het Brits Imperium meent Blair dat beter te beseffen dan wie ook.

Zijn verhouding met George Bush is, ondanks de politieke verschillen, uitstekend. Zij spreken langzamerhand dezelfde lichaamstaal en Blair probeert te handelen als Bush' geweten. Anderen spreken van vijgenblad.

Hoe kan Blair het vertrouwen van de continentale leiders herwinnen? Het zal lastig zijn, vooral ook omdat Blair er de man niet naar is om te doen alsof het ging om een kleine onenigheid. Daarom wilde Blair ook niet naar St. Petersburg om met Poetin, Chirac en Schröder snel en pragmatisch tot een vergelijk te komen.

Omgekeerd zijn er voldoende redenen om de banden met de EU-partners aan te halen. Er moet consensus komen over de Conventie en de Europese Defensie, die zonder de Britten met al hun ervaring en professionaliteit kansloos is. En nog altijd ziet Blair het als zijn 'lotsbestemming' de Britten de euro te geven. Geen Brits premier die zo overtuigd is van de noodzaak van een hecht Europa, waarin Londen met anderen een leidende rol speelt.

Blair hoopt dat hij in de oorlog zo'n gezag heeft verworven in eigen land dat hij een referendum over de euro binnen twee jaar zal kunnen winnen. Anderen vrezen dat de afkeer van het 'verraderlijke' Frankrijk zo groot is dat de kansen klein blijven. Bovendien is ook de minister van Financiën, Gordon Brown, niet overtuigd van de voordelen van de euro.

Blair zal moeten vechten voor zijn leven. De chaos in Irak kan hem noodlottig worden. Hij zal alles op alles zetten om met behulp van de VN de rust te herstellen en Amerika ervan te weerhouden ook Syrië en Iran mores te leren. Omgekeerd zal Amerika uit humanitaire en ethische overwegingen ruimhartig moeten bijdragen aan de wederopbouw; niet om er beter van te worden.

In eigen partij is niemand die het voorlopig tegen Tony Blair durft op te nemen. Blair is en blijft de grote stemmenwinner, de succesvolste Labourpremier uit de geschiedenis. De Conservatieve oppositie blijft kansloos. Maar de tegenstanders van de oorlog zien zich in de bloedige afloop van de oorlog gesterkt. Zij zullen even overtuigd als Blair zelf blijven rebelleren tegen een premier die, hoe edel dan misschien ook, alles beter weet en en niet wil luisteren naar zijn eigen wanhopige partijgenoten in het Lagerhuis.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden