Blaffen in de Kamer

PvdA-leider Samsom had het regeringspluche voor het grijpen, maar bleef in de Kamer. Net als VVD-leider Frits Bolkestein in 1994. Maar waar die het kabinet volop bekritiseerde, is Samsom Ruttes grootste steun.

REMCO MEIJER

De Bolkestein-doctrine

Met het oude kabinet op weg naar de uitgang en Rutte II nog niet binnen, waren er opeens maar weinig mensen over om het nieuwe kabinet te verdedigen. Nog voordat de ploeg op het bordes stond, barstte het oproer los over de inkomensafhankelijke zorgpremies. Diederik Samsom pakte de handschoen op. En hoe. Dagenlang maakte hij tijd voor iedere verslaggever en ging hij geen camera uit de weg. Bezorgde kiezers kregen persoonlijk antwoord per mail over hun koopkrachtplaatjes. Hij sliep soms nog maar vijf uur per nacht. Niet premier Mark Rutte, maar Samsom was de belangrijkste woordvoerder van het kabinet.

Vriend en vijand keken met bewondering naar al die energie, maar dat kon niet verhullen dat er iets helemaal scheef liep. Samsom zal zich het begin van Rutte II anders hebben voorgesteld. Het kabinet begon slecht, met het opstappen van staatssecretaris Co Verdaas (PvdA) deze week als laatste voorbeeld. Maar ook Samsoms eigen rol pakt anders uit dan hij wilde. Het kabinet scherp houden, dát was de bedoeling van zijn keus om in de Kamer te blijven. Niet het louter te verdedigen.

Samsom negeerde juist alle verzoeken van Rutte om als vicepremier het kabinet in te gaan steeds met die ene reden: om te voorkomen dat de PvdA in een coalitie met de VVD kleurloos en principeloos ten onder gaat, moet het sociaal-democratische profiel worden bewaakt. Er is maar één plek van waaruit dat kan: de Tweede Kamer. Daar heeft Samsom de handen vrij om zijn eigen kabinet te controleren, zijn eigen accenten te zetten en zo duidelijk te maken dat er ook buiten de coalitie een PvdA bestaat. Samsom heeft weet van die ene beroemde voorganger die in 1994 hetzelfde deed en met veel succes: VVD-leider Frits Bolkestein. Maar wordt Samsom wel de nieuwe Bolk? Is zijn keuze een gelukkige geweest?

Nadat Bolkestein in 1994 met zijn VVD een coalitie had gesmeed met PvdA en D66, bleef hij zelf buiten 'Paars'. Hans Dijstal werd vicepremier. Bolkestein verkoos een spraakmakend politicus te zijn die niet het kabinet, maar zijn partij een gezicht gaf - soms tot ergernis van premier Wim Kok. Heel effectief zette Bolkestein maatschappelijke thema's als immigratie en integratie op de agenda. Kok vond het vervelend dat de liberale leider in de Kamer bleef, herinnert Bolkestein zich. 'Maar ik heb doorgezet. Daar komt bij dat ik mijn eerdere ministerschap helemaal niet zo leuk had gevonden. Te veel techniek, te veel protocol. Ik wilde met de inhoud bezig zijn.'

Bolkestein vindt in retrospectief dat hij een goede keuze maakte, die voortkwam uit een combinatie van principiële en praktische argumenten. 'Door in de Kamer te blijven, kon ik het politiek-ideologische profiel van de VVD zuiver houden', zegt Bolkestein. 'De juniorpartner in een kabinet loopt altijd het risico van identiteitsvervaging, dat wilde ik vermijden. Bovendien was ik een sterk voorstander van het doorbreken van de blokkade op samenwerking met de PvdA, maar een deel van mijn achterban niet. Die kon ik vanuit de Kamer beter bedienen dan vanuit het kabinet.'

Ook voor Samsom kan dit belangrijk zijn. Als hij zijn handen vrij heeft, kan hij de PvdA links van het midden blijven profileren, is de hoop. Hard nodig met de hete adem van de SP in de nek.

De voorgangers

Bolkestein keek zijn positionering af van politici uit generaties voor hem. Bijvoorbeeld van de liberale voorman Pieter Oud (1886-1968), in 1948 een van de oprichters van de VVD en fractievoorzitter vanaf dat jaar tot 1963. En van KVP-leider Carl Romme (1896-1980). De katholieke politicus Romme nam van 1946 tot 1961 zijn leidende positie in vanuit de Tweede Kamer. Volgens zijn biograaf Jac Bosmans had hij een aantal redenen om liever geen premier of minister te willen worden, ook al werd er druk op hem uitgeoefend. 'Zijn ideeën over Nederland na de oorlog waren omstreden, hij wilde de staat anders inrichten en de Grondwet wijzigen. Daarvoor was geen draagvlak. Hij beheerste de vreemde talen niet en vreesde daarmee in het buitenland in de problemen te komen. En zijn echtgenote was vaak ziek, hij wilde in haar buurt kunnen zijn.'

Bovendien, zegt Bosmans, was in de jaren vijftig en zestig de politieke cultuur anders. Partijen als KVP, AR en CHU hadden in verkiezingstijd vaak meerdere leiders, die ieder een regio bedienden. Kandidaten genoeg dus voor een kabinetspost. Om de onderscheiden posities van volksvertegenwoordiging en kabinet te benadrukken stond verder buiten kijf dat de politieke leider van een partij in de Kamer bleef. Zeker Romme zag daar een betere machtspositie dan in een kabinet. Alleen de PvdA week van die lijn af.

De 'dualistische' opstelling die Bolkestein in 1994 bij de VVD nieuw leven inblies, heeft in de PvdA geen traditie. Wat Samsom doet, is uniek voor zijn partij. De sociaal-democraten koesteren juist een 'monistische' traditie: als je de macht kunt krijgen, moet je hem grijpen. Politiek leiders van Willem Drees in de jaren vijftig tot Kok in de jaren negentig stapten steevast het kabinet in als ze de kans kregen. Maar Samsom weerstond de lokroep en bood Rutte als vicepremier Lodewijk Asscher aan, tot dan wethouder van Amsterdam en volgens de PvdA het politieke toptalent van de partij.

Een breuk dus met de partijgeschiedenis? Politicoloog en Drees-biograaf Hans Daalder: 'Dat begrip 'politiek leider' is een recent concept. Drees vond zich geen partijleider. Die bestond volgens hem niet. Je had een partijvoorzitter en een fractievoorzitter, ieder met eigen verantwoordelijkheden. En voor de verkiezingen had je eventueel een landelijke lijstaanvoerder. Als premier wist Drees zich voorman van gemengde kabinetten. Hij stond voor de collectiviteit. Al verkoos Drees zelf het ambt van minister-president, hij zou het volstrekt normaal hebben gevonden wat Samsom nu doet.'

Een kwestie van vertrouwen

De politiek leider van een regeringspartij in de Kamerbankjes betekent hoe dan ook een extra risico voor een coalitie. Aanvaringen met het eigen kabinet zijn bijna niet te vermijden: meningsverschillen worden uitvergroot en kunnen de verhoudingen onder druk zetten. Bovendien opereerde Bolkestein tijdens Paars onder een gunstig economisch gesternte, terwijl het nu vooral draait om pijnlijke bezuinigingen.

Dat Samsom er toch van overtuigd is dat de Kamer de beste plek is voor hem en dat coalitiepartner Rutte daar nog mee instemt ook, zegt veel over het vertrouwen dat zij kennelijk hebben in de stabiliteit van hun kabinet. Dat gaat ook weleens anders. Samsoms voorganger Wouter Bos stapte in 2007 wel als vicepremier in het kabinet met CDA en ChristenUnie, net als CU-leider André Rouvoet. CDA-leider Jan Peter Balkenende wilde de lijntjes graag zo kort mogelijk houden.

Bos nu: 'Als politiek leider in de Kamer blijven, is voor mij nooit een geloofsartikel geweest. In 2007 was de samenwerking tussen de partijen fragiel. Rouvoet en ik zijn erin gestapt om het kabinet stabiliteit te geven. Dat vond ik legitiem; net zo goed als het legitiem is dat Diederik nu een andere keuze maakt. Het was mij overigens ook geadviseerd door Kok, die ik had geraadpleegd: meedoen, op Financiën gaan zitten, in het hart van het kabinet, dat is belangrijk.'

André Rouvoet moet lachen als hem wordt gevraagd dat moment in 2007 terug te halen. 'Het is altijd het beginsel geweest van de ChristenUnie, en haar voorgangers, dat de politiek leider in de Kamer blijft. Maar de enige keer dat het zich heeft voorgedaan, zijn we toch gezwicht.'

Rouvoet, die als Kamerlid te boek stond als een scherp politicus en een begenadigd debater, raakte in het kabinet veel van zijn kleur kwijt. Een teleurstellende verkiezingsuitslag volgde en een evaluatiecommissie van de CU oordeelde: de passie ontbrak, de bevlogenheid was weg, Rouvoet verloor zichzelf in 'bestuurlijke beleidstaal' en kwam daardoor 'minder uit de verf'. De ChristenUnie was 'niet herkenbaar als de uitgesproken christelijke partij met dat onderscheidende profiel'.

Hij heeft er geen spijt van, zegt Rouvoet nu, maar hij zou het toch ook 'nooit meer doen' als hij nu opnieuw voor de keuze stond. 'Iedereen wil toch steeds de reactie van de politiek leider van een club. Dan moet je steeds duidelijk maken dat je niet namens de coalitie spreekt. Dat is en blijft ingewikkeld.'

De praktijk

Rouvoets ervaringen lezen als een stevige steun in de rug voor Samsoms keuze. De PvdA-leider zal de komende tijd zijn positie moeten zoeken. Na de rumoerige start zijn inmiddels de eerste tekenen zichtbaar dat de PvdA-fractie onder zijn leiding inderdaad enige afstand gaat bewaren tot het kabinet. De Kamerleden Ahmed Marcouch en Jeroen Recourt zetten zich met flink wat rumoer af tegen de in hun ogen te repressieve koers van de VVD-bewindslieden Ivo Opstelten en Fred Teeven op Veiligheid en Justitie, in een poging het regeerakkoord sociaal-democratisch in te kleuren. Deze week corrigeerde het Kamerlid Tanja Jadnanansing, samen met de VVD, de plannen van haar eigen minister Jet Bussemaker op weg naar verbetering van het techniekonderwijs.

De regie in de partij ligt in deze opstartweken al nadrukkelijk bij Samsom, zo beklemtonen ingewijden. Hij is de spil van het wekelijkse bewindspersonenoverleg op donderdagavond: het beraad van alle PvdA-bewindslieden, onder Samsoms voorzitterschap. Daar nemen zij de kabinetsplannen door en wordt de PvdA-koers bepaald. Daar kan Samsom als politiek leider zijn stempel kan drukken.

Bolkestein kreeg destijds vaak het verwijt dat hij voor de bühne wel aardig scoorde, maar concreet heel weinig veranderde aan de koers van Paars I. Veel blaffen, weinig bijten, zo luidde de kritiek. Hij kijkt er niettemin tevreden op terug. 'Ten langen leste steun je het kabinet, maar je bent niet zijn dienstmeid. Het kabinet was voor uitbreiding van de NAVO, ik tegen. Ander voorbeeld: ik heb Paars weleens 'randstedelijke arrogantie' verweten. Vonden ze niet leuk in het kabinet. Zo heb je toch behoorlijk wat mogelijkheden om je eigen accenten te zetten. Die worden opgemerkt door de pers, je komt er mee op televisie. Dat heeft ons geen windeieren gelegd, in 1998 boekte de VVD een flinke zetelwinst. Ik denk dat Samsom een verstandige keuze heeft gemaakt.'

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden