Blaeu en Hooft bij het Rokin

De oude en zeldzame boeken van de UvA hebben een bijzonder onderkomen gekregen. Nu moet dit academisch erfgoed ook digitaal worden ontsloten.Door Ben van Raaij..

Weinig wijst er van buiten op dat aan de Oude Turfmarkt in Amsterdam iets bijzonders is gebeurd. De gevels naast het Allard Pierson Museum, het archeologisch museum van de Universiteit van Amsterdam, zien er ongeveer uit als altijd. Toch hebben hier, bij het Rokin, 10 kilometer boeken een nieuwe behuizing gevonden.

Achter de authentieke gevelrij is een fraaie boekerij gerealiseerd voor de Bijzondere Collecties van de Universiteitsbibliotheek (UB) – verzamelingen van oude, zeldzame en kostbare boeken, kaarten en manuscripten. Met hypermoderne depots, twee onderzoekszalen, drie stijlkamers, expositiezaal en museumcafé. Koningin Beatrix verrichte vorige week de opening.

Het is historische grond in het hart van Amsterdam, zegt Judith Belinfante, hoofdconservator Bijzondere Collecties. In deze bocht van de Amstel waren sinds de 14de eeuw achtereenvolgens het Nieuwe Nonnenklooster, het Sint Pietersgasthuis – later Binnengasthuis – en De Nederlandsche Bank gevestigd. In 1968 kwam het complex, een onoverzichtelijk geheel van zaaltjes, gangen en trappetjes, in het bezit van de universiteit.

Nieuwbouw

Nieuwbouw
Midden jaren negentig werd een plan bedacht om de hele UB van de Singel hierheen te verhuizen, zegt Belinfante. ‘Die nieuwbouw is afgeblazen, maar toen waren deze panden al gesloopt en moest men door. Het was dus nooit de bedoeling dat alleen de Bijzondere Collecties hier zouden komen. Maar het is leuk dat we nu één groot erfgoedgebouw hebben met het Allard Pierson Museum hiernaast.’

Nieuwbouw
Het hele complex – de 17de eeuwse ‘Vingboonspanden’ en het 19de eeuwse voormalige Sint Bernardus Gesticht – is door de architecten Hans van Beek en Dorte Kristensen en interieurontwerpster Evelyne Merkx op transparante en lichte wijze verbouwd, waarbij historische elementen en moderne ingrepen fraai zijn gecombineerd.

Nieuwbouw
Strakke zalen en glazen loopbruggen gaan samen met 17de eeuwse balkenplafonds en tongewelven. De oude bankkluizen in het souterrain zijn expositieruimte geworden en in het achterhuis zijn drie stijlkamers, studiezalen voor enkele deelcollecties, gemaakt. Alles is al volop in gebruik. In de onderzoekszaal bestuderen bezoekers folianten die op kussentjes op de leestafels rusten.

Nieuwbouw
De Bijzondere Collecties van de Amsterdamse UB, een verzameling van meer dan duizend deelverzamelingen, omvatten al het zeldzame, kostbare en kwetsbare materiaal van voor 1850, en bijzonder materiaal van daarna. Als zodanig is het een van de belangrijkste verzamelingen van Nederland, zegt Belinfante. ‘De Koninklijke Bibliotheek, de UB Leiden en wij bezitten samen circa 80 procent van de bijzondere boeken in Nederland.’

Nieuwbouw
Het gaat behalve om boeken, handschriften en vroege drukken ook om prenten, kaarten, pamfletten, brieven, foto's en portretten. Van topstukken, zoals manuscripten van Hooft, Vondel en Multatuli en atlassen van Blaeu en Ortelius, tot eenvoudige lied- en kookboeken. Speerpunten zijn Amsterdam en boekgeschiedenis. ‘Amsterdam is natuurlijk vanouds een belangrijke boekenstad. In de 17de en 18de eeuw werd eenderde van alle boeken in de Republiek gedrukt en de helft daarvan in Amsterdam.’

Nieuwbouw
De geschiedenis van de collectie gaat terug tot 1578, toen met de overgang van Amsterdam naar de Opstand (de Alteratie) de kloosterboekerijen in handen van de stad kwamen. De gebedenboeken werden verkocht, maar wat nuttig kon zijn voor het onderwijs aan de Latijnse school werd behouden – het begin van de stadsbibliotheek. In 1632 werd dat de bibliotheek van het Athenaeum Illustre, de voorloper van de latere Gemeente Universiteit, de tegenwoordige UvA.

Bruikleen

Bruikleen
De opbouw van de collectie verliep, anders dan bij andere universiteitsbibliotheken, altijd via de stad. Rijke burgers en instellingen schonken verzamelingen aan de stad of gaven ze in bruikleen. Zo brachten de Koninklijke Nederlandse Maatschappij tot Bevordering van de Geneeskunst en het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap in de 19de eeuw hun grote collecties hier onder. Een belangrijke aanwinst was ook de Bibliotheca Rosenthaliana, een van de belangrijkste collecties van Hebraïca en Judaïca ter wereld.

Bruikleen
Al die schatten, tien strekkende kilometer, zijn de afgelopen maanden van de Singel naar de Oude Turfmarkt overgebracht en nu onder optimale fysieke condities opgeborgen, zegt Belinfante. ‘Klimatologisch zijn onze depots state of the art. We hebben de collectie bij de verhuizing niet actief gerestaureerd, dat was ondoenlijk, maar wel passief geconserveerd: alles wat zou kunnen beschadigen is vooraf in speciale dozen gestopt. Dat waren 2500 handgemaakte en ruim 50 duizend gewone dozen.’

Bruikleen
Ook de beveiliging voldoet aan alle eisen. Werden bij de UB in de jaren tachtig nog regelmatig kostbare boeken en kaarten ontvreemd, nu is dat uitgesloten, zegt Belinfante. Er zijn elektronische lezerspasjes, poortjes en camera’s. Zeer kostbare boeken mogen alleen nog onder toezicht worden ingezien.

Bruikleen
Dat kan overigens zonder witte handschoenen. ‘Wij denken dat je door dat laagje textiel tussen jezelf en het object niet meer voelt wat je doet en dan boeken juist eerder beschadigt. Maar we gebruiken wel kussens voor de boekrug en pennen zijn uiteraard verboden.’

Bruikleen
De volgende uitdaging, zegt Belinfante, is het digitaal toegankelijk maken van de collectie. ‘We willen de collecties nu echt gaan ontsluiten voor onderwijs en onderzoek. In eerste instantie via globale deelinventarissen op onze website, zodat je snel ziet wat een verzameling behelst. Belangrijke stukken willen we uiteindelijk integraal digitaal beschikbaar stellen, zodat ze kunnen worden geraadpleegd zonder ze uit de kast te halen. Zoals nu al gebeurt met onze beelddatabank van 700 landkaarten.’

Bruikleen
Digitalisering van oude teksten is echter vooral van belang omdat het tijdrovend zoekwerk bespaart, zegt Belinfante. ‘Misschien kunnen we op die manier in de geesteswetenschappen het tempo van de bèta’s gaan benaderen. Bovendien worden andere onderzoeksvragen mogelijk. In die zin is de fysieke overgang naar dit gebouw ook een overgang naar een nieuwe manier van denken en werken.’

Staalkaart

Staalkaart
Met de nieuwe tentoonstellingsruimte is de toegankelijkheid van de Bijzondere Collecties ook voor het bredere publiek vergroot. Een staalkaart van de verzamelingen wordt gepresenteerd in de openingsexpositie Amsterdam in de wereld – De wereld in Amsterdam. Een soort ‘verbazingstentoonstelling’, zegt Belinfante, ‘die laat zien wat we allemaal bezitten. En van elk thema dat we hier presenteren, zouden we wel een afzonderlijke tentoonstelling kunnen maken.’

Staalkaart
Er zijn echte topstukken te zien, zoals een Karolingisch manuscript van Caesars De Bello Gallico, een 17de eeuws anatomieboek met modern aandoende uitklapfiguren en albums met planten-aquarellen van Jan en Maria Moninckx (1686-1709). Maar ook klein grut zoals Multatuli’s schaakschriftje.

Staalkaart
‘Hier zijn mijn eigen favorieten’, wijst Belinfante. ‘De handschriften van Hooft. Kijk, de sonnetten, en daar: de Nederlandse Historiën, inclusief doorhalingen. Mooi toch?’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden